الزامات مشاركت مؤثر كودكان و نوجوانان در جلسۀ دادرسي؛ مطالعۀ تطبيقي در موازين بين‌المللي و نظام كيفري ايران

از آنجا كه حقّ دادرسي منصفانه به‌عنوان ركن اصلي نظام عدالت كيفري در يك جامعه دموكراتيك محسوب مي‌گردد، كودكان و نوجوانان متهم به نقض قوانين كيفري نيز از اين حق برخوردارند. اين افراد نه‌تنها بايد همانند بزرگسالان در طول دادرسي از ضمانت‌هاي مرتبط با دادرسي منصفانه بهره‌مند شوند، بلكه به دليل آسيب‌پذيري بيشتر، ممكن است نياز به حمايت‌هاي اضافي داشته باشند. يكي از موضوعات مهم در نظام عدالت كيفري كودكان و نوجوانان كه حقوق ويژه‌اي را براي اين گروه ايجاد كرده است، حق «مشاركت مؤثر در جلسه دادرسي» است. اين حق، از يك سو مفهومي كاربردي و فايده‌گرا دارد و به‌عنوان ابزاري براي اطمينان از درك ماهيت فرايند دادرسي توسط كودك يا نوجوان و اجراي حق دفاع او شناخته مي‌شود و از سوي ديگر، داراي مفهومي تركيبي و چندوجهي است كه با مجموعه‌اي از الزامات احاطه شده است. تنها با تحقق اين الزامات است كه مشاركت مؤثر ممكن خواهد بود. اين مقاله، به روش توصيفي-تحليلي، جايگاه اين موضوع را به‌صورت تطبيقي در موازين بين‌المللي و نظام دادرسي كيفري ايران بررسي مي‌كند. يافته‌ها و نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه الزامات اين موضوع تا حد زيادي در اين دو نظام هماهنگ و منطبق است. با اين حال، براي تحقق كامل آن در نظام تقنيني و قضايي ايران، از يك سو قانون‌گذار بايد به برخي الزامات مغفول مانده (از جمله شفاهي و ترافعي بودن دادرسي و انتشار عمومي آراي صادره) تصريح نمايد و از سوي ديگر، چالش‌هاي اجرايي و عملي موجود در رويه دادگاه‌هاي اطفال و نوجوانان بايد برطرف شود.