مناسبات كار و زندگي از منظر كاركنان توان ‌ياب: نظريه‌پردازي‌ داده ‌بنياد با رويكرد تحليل موقعيتي

به‌رغم افزايش كمّي و غناي كيفي پژوهش‌هاي حوزه مناسبات كار و زندگي در سال‌هاي اخير، كاركنان توان‌يابِ جسمي كه در مواردي مشاغلي مشابه با كاركنان به لحاظ جسمي سالم را برعهده ‌دارند، ناديده انگاشته شده‌اند. بنابراين، هدف مقاله حاضر، فهم سازه مناسبات كار و زندگي از منظر كاركنان توان‌ياب بود. اين پژوهش مبتني بر پارادايم تفسيري و رويكرد استقرايي است؛ بر اساس هدف بنيادي و از نظر نوع داده، كيفي محسوب مي‌شود. مصاحبه‌هاي چندروايتيِ عميق با 14 نفر از كاركنان توان‌ياب شاغل در سازمان‌هاي دولتي يا شركت‌هاي خصوصي شهر تهران انجام شد. براي تحليل داده‌ها از روش تحليل موقعيتي كلارك به عنوان يكي از رويكردهاي نظريه‌پردازي داده‌بنياد استفاده شد. روش نمونه‌گيري نظري بود و تعداد نمونه بر اساس كفايت نظري مقوله‌ها مشخص شد. براي تأييد قابليت اطمينانِ تحليل‌ها از سه روش همدستي، سه‌سويگي فضا و بازتاب‌پذيري استفاده شد. تحليل‌ها داده‌ها در پنج گام و با ترسيم چهار نقشه موقعيتي ساخت‌نيافته، موقعيتي منظم، نقشه جهان‌ها و عرصه‌هاي اجتماعي و در نهايت نگاشت وضعيتي انجام شد. نتايج تحليل‌ها نشان داد، مناسبات كار و زندگي از منظر كاركنان توان‌ياب شامل 25 مقوله در قالب شش مولفه كنش‌هاي فردي، كنش‌هاي جمعي، مولفه‌هاي ادراكي، ساخت‌هاي گفتماني، مولفه‌هاي اجتماعي- فرهنگي و مولفه‌هاي ساختاري- سازماني است. محدوديت‌هاي جسماني، تشابه و هم‌زماني تجارب جمعي، الگوپذيري و الگوسازي، القا كردن تصور آسيب‌پذيري، تحريف مفهوم معلوليت و ساختار غيرمنعطف سازماني، نمونه‌هايي از مقوله‌هاي هريك از اين مولفه‌ها بودند. در عين حال، اين مقوله‌ها در پيوستاري از تضاد، تا غني‌سازي مناسبات كار و زندگي جاي گرفتند. با توجه به ارائه يك نظريه ميان‌دامنه در اين پژوهش، به پژوهشگران آتي پيشنهاد مي‌شود مقوله‌هاي مكمل نظريه مذكور را واكاوي نمايند.