برآمدن مفهوم جديد وطن در ايران عصر تجدّد (قرن نوزدهم ميلادي) (مطالعه موردي: انديشه سياسي ميرزا ملكم‌خان ناظم‌الدوله)

اين مقاله با هدف بررسي چگونگي تكوين مفهوم جديد وطن در انديشۀ سياسي يكي از مهم ترين روشن فكران ايراني قرن نوزدهم ميلادي، ميرزا ملكم خان ناظم‌الدوله به رشته تحرير درآمده است. داده ها با روش اسنادي - كتابخانه اي گردآوري شده و با روش تحليل مضمون كه از روش هاي كيفي شناخته شده براي تجزيه و تحليل متون در بسياري از پژوهش هاي علوم انساني از جمله مطالعات تاريخ انديشه است، واكاوي شده‌ است. اما با توجه به موضوع پژوهش، دستگاه تحليلي كوئينتن اسكينر براي بررسي انديشه هاي سياسي كه آراي انديشمندان را در نسبت با «مسئله» دوران تاريخي واكاوي مي كند، به عنوان چارچوب مفهومي انجام پژوهش انتخاب شد. اين تحقيق نشان داد كه مفهوم جديد وطن در ايران قرن نوزدهم در پاسخ به مسئله «ترقي» ظاهر شده است. انديشمندان ايراني قرن نوزدهم، تأسيس دولت- ملت مدرن را راهي براي خروج ايران از توسعه نيافتگي مي ديدند و چون مفاهيم دولت، ملت و وطن (كشور) در انديشه سياسي جديد، مفاهيم به هم پيوسته هستند، يكي از مهم ترين لوازم تأسيس دولت ملي، آن بود كه تلقي از وطن به عنوان ملك مشاع ملت، جايگزين روايت سنتي از آن شود كه وطن را دارايي شاه مي دانست. اين امر در ايران به دليل فقدان سنت هاي حقوقي پشتيبان، اهميت دوچندان داشت. تحديد سلطنت مستقل براي تحكيم مفهوم جديد وطن، نيازمند وضع قانون بود كه ميرزا ملكم‌خان با طرح قانون تنظيماتي براي تأسيس ديوان سالاري مدرن، شالودۀ نظري آن در ايران را پي ريخت. تلاش او براي استقرار «دولت مطلقه منظم»، مبين نخستين خوانش «حقوقي» از مفهوم جديد وطن در ايران مدرن است. مفهوم «تنظيمات» در انديشه سياسي ملكم خان، بيش از هر مفهوم ديگري، نمودار تلاش براي بنيادگذاري اين سامانه است. تأكيد بر تنظيمات دستگاه ديواني به مثابه شرط لازم براي ترقي وطن از پيشي گرفتن دولت سازي بر ملت‌سازي در تكوين مفهوم نوآيين وطن توسط وي حكايت دارد.