قانون اساسي مشروطه و متمم آن: فرونهادگيِ «شهروندي» و «جمهوريت»

دورۀ مشروطه، مهم‌ترين دورۀ تاريخ معاصر ايران در ارتباط با مدرنيته محسوب مي‌شود. در فضاي مشروطه، دنياي غرب تنها در تحولات مادي و فناورانۀ آن نگريسته نمي‌شد، بلكه به ايده‌ها و انديشه‌هاي مدرن در اشكال گوناگون فكري، سياسي و اجتماعي آن توجه مي‌شد. در اين ارتباط، هرچند در متن قانون اساسي مشروطه و متمم آن از دو مفهوم «شهروندي» و «جمهوريت» استفاده نشده است، اين به معناي فقدان فهمي از آنها نزد مشروطه‌خواهان نبود. با وجود اين دو سنت تاريخيِ ايران يعني «شرع» و «سلطنت» در جدال با مفاهيم جديد و دفاع از موجوديت خود بودند و در متن قانون اساسي مشروطه و متمم آن تلاش كردند كه نفوذ و قدرت خود را با حقوقي كردن و به رسميت بخشيدن قانوني آن حفظ كنند. به همين خاطر، آنچه به وقوع پيوست، اين بود كه ايده‌هاي «شهروندي» و «جمهوريت» كه به معني فرارَوي از رعيت‌بودگيِ مردم و قدرت يافتن آنها بود، در نتيجه تنش بين دو جريان فكري اصلي با ممانعت و تقليل‌يافتگي مواجه شد و نه‌تنها در ساحت انضمامي نهادينه نشد، بلكه در ساحت نظري نيز رشد نيافت.