تجربۀ همكاري بين مدرسه‌اي: تدوين يك نظريۀ داده بنياد به شيوۀ تحليل موقعيت

هدف: يكي از چشمگيرترين تحولات در رهبري مدرسه، شيوه‌هايي است كه در آن مدارس ياد گرفته‌اند به دلايل متعدد در زمينه‌هاي مختلف با هم همكاري كنند از اين رو، هدف پژوهش حاضر بازنمايي تجارب اعضاي جامعۀ مدارس از موقعيت‌ها و فرايندهاي ابتكاري و كشف نشدۀ «همكاري بين مدرسه‌اي» است كه در رهبري مدارس و پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان مفيد بوده‌اند. مواد و روش‌ها: اين پژوهش با رويكردي كيفي و راهبرد نظريۀ داده‌بنياد با «الگوي تحليل موقعيت كلارك» انجام شد. ميدان پژوهش آموزش‌و‌پرورش استان كردستان و مشاركت‌كنندگان بالقوۀ پژوهش اعضاي جامعۀ مدارس (مديران، معاونان، معلمان، والدين و ...) بودند كه در موقعيت‌هاي همكاري و مشاركت بين مدرسه‌اي تجربۀ حضورداشته‌اند. ازاين‌رو، 33 نفر به شكل هدفمند و ملاكي به مشاركت فعال در پژوهش دعوت شدند. داده‌ها با استفاده از يك پروتكل مصاحبۀ نيمه ساختاريافته جمع‌آوري شد. به‌منظور تحليل متن گفتارهاي مصاحبه، كدگذاري سه مرحله‌اي (باز، محوري و گزينشي) استفاده شد. هم‌چنين با تحليل گونه‌هاي مختلف همكاري بين مدرسه‌اي و با بررسي مؤلفه‌هاي انساني و غيرانساني، عاملين فردي و جمعي، ساخت‌هاي گفتماني و مؤلفه‌هاي فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، فضايي و زماني، موقعيت به تصوير كشيده شدند. در نهايت نقشه‌هاي موقعيت، عرصه‌ها و جهان‌هاي اجتماعي و وضعيت به‌عنوان مراحل سطح تحليل موقعيت ترسيم و تحليل گرديدند. براي افزايش روايي و پايايي پژوهش از راهكارهايي مانند مشاركت طولاني و فعال محقق در ميدان پژوهش، استفاده از ضبط صوت و يادداشت‌برداري براي ثبت داده‌ها، جستجوي شواهد ناهمخوان و اخذ بازخورد از مشاركت‌كنندگان پس از كدگذاري داده‌ها استفاده شد. بحث و نتيجه‌گيري: يافته‌هاي پژوهش نشان داد كه منطق شكل‌گيري ساختارهاي متنوع همكاري بين ‌مدرسه‌اي در اغلب موارد بهبود وضعيت دانش‌آموزان، رفع بي‌عدالتي آموزشي، هم‌افزايي، اشتراك منابع و تخصص و ارتقاي تمام شاخص‌هاي آموزشي و پرورشي در مدارس بود. اعضاي جامعۀ مدارس به‌ويژه مديران در موقعيت‌هاي همكاري بين مدرسه‌اي نقش مؤثري داشتند. يافته‌هاي پژوهش گوياي اين مطلب بود كه اگر اعضاي جامعۀ مدارس، انگيزۀ كافي براي همكاري بين مدرسه‌اي داشته باشند، با داشتن هدف، علائق و منافع مشترك و با تفويض اختيار در مدارس، مي‌توانند با تبادل تجربيات و مبادلۀ تجهيزات آموزشي با ساير مدارس به پيشرفت تحصيلي دانش‌آموزان و توسعۀ حرفه‌اي معلمان خود كمك كنند. يافته‌ها اشارات كاربردي براي اعضاي جامعۀ مدرسه داشت: نخست اينكه، همكاري بين مدرسه‌اي تا هنگامي كه اعضاي جامعه مدرسه فهم درستي از نحوۀ يادگيري دانش‌آموزان نداشته باشند، نمي‌تواند اثربخش باشد. دوّم، چنين مي‌نمايد همكاري‌هاي فرا مدرسه‌اي گرايش به خودگرداني مدارس را تقويت مي‌كند. يكي از اقدامات مهم مدير در همكاري مدارس توانمندسازي اعضاي جامعۀ مدرسه و آماده‌كردن آنان براي پذيرش مسئوليت‌هاي مديريتي است. سوّم، يافته‌هاي پژوهش حاضر بر اهميت فرهنگ كار تيمي و گروهي صحه مي‌گذارد. از بهترين راه‌هاي ايجاد انگيزه براي همكاري، تهيه طرح پاداش گروهي و تكرار تمرينات تيم‌سازي است.