فراتحليلي بر مستندات علمي منتشرشده با محوريت بندر-پسكرانه

بنادر و شهرهاي مفصلي موجود در نواحي پسكرانه‌‌اي بنادر، همواره نقش پراهميتي در آمايش ملي و منطقه‌اي و تكميل زنجيرۀ تأمين كالا در طول تاريخ داشته‌‌اند. همزمان با رشد پرشتاب فناوري جابه‌‌جايي كالا در نيمۀ دوم قرن بيستم، صنعت حمل‌و‌نقل دريايي و بارگذاري و باراندازي كالا در بنادر رشد قابل‌توجهي يافت. همين موضوع موجب شد كه توجه به مناطق پسكرانه، ساختار فضايي و آمايش منطقه‌اي حاصل از روابط بندر-پسكرانه در ميان جغرافيدانان و برنامه‌‌ريزان منطقه‌اي افزايش يابد. هدف از انجام اين پژوهش، فراتحليل كمّي و كيفي مقالات معتبر دربارۀ ساختار فضايي بندر-پسكرانه از سال 1997 تا 2022 است. مقالات از پايگاه دادۀ اسكوپوس جمع‌‌آوري شد و با استفاده از نرم‌‌افزار VOSviewer مورد تجزيه‌‌‌و‌‌تحليل قرار گرفت. نتايج حاكي از آن است كه از لحاظ تخصص و توزيع مجلات، مجلۀ جغرافياي حمل‌ونقل يكي از اصلي‌‌ترين مقاصد مدنظر پژوهشگران جغرافياي فضايي بنادر است. از لحاظ مقياس جغرافيايي مطالعات مي‌‌توان گفت كه اغلب پژوهش‌‌ها در اين زمينه ساختار فضايي بندر-پسكرانه را در مقياس ملي مورد بررسي قرار داده‌اند و تمركز جغرافيايي پژوهش‌‌ها در حوزۀ جنوب شرقي آسيا است. از لحاظ گونه‌‌شناسي ساختار فضايي مي‌‌توان به دو گونه تحليل در مقالات منتخب پي برد؛ گونۀ اول تحليل ريخت‌‌شناسي ساختار بندر-پسكرانه كه مؤلفه‌‌هاي مورد استفاده در اين نوع تحليل شامل مؤلفه‌‌هاي عيني ساختار فضايي (كانون، كريدور و پهنۀ‌‌ كاربري) است؛ گونۀ دوم تحليل عملكردي ساختار بندر-پسكرانه كه غالباً شامل مؤلفه‌هاي ناملموس فضا (تعامل، انتظام و قلمرو فضايي) است. از لحاظ طبقه‌‌بندي موضوعي مقالات مي‌‌توان هفت محور موضوعي را شناسايي كرد كه به‌ترتيب عبارت‌اند از: روابط فضايي پسكرانه-بندر-پيشكرانه؛ توسعۀ منطقه‌‌اي بنادر؛ بنادر درون‌‌سرزميني و بنادر خشك؛ روابط بندر-شهر؛ اتصالات كريدور‌‌ها و بنادر؛ رقابت بنادر و مناطق پيشكرانه‌‌؛ عملكرد بنادر. درنهايت با مرور روش‌‌ها و فنون تحليل مورد استفاده در مقالات منتخب مي‌‌توان از منظر روش‌‌شناسي چهار رويكرد اثبات‌‌گرايي، نواثبات‌‌گرايي، ارتباط‌‌گرايي و انتقادگرايي را در سير تحول فلسفي-تاريخي مقالات منتشرشده مشاهده كرد.