ارزيابي اثربخشي مداخلات علوم رفتاري در داده‌هاي زوجي: مقايسه رويكرد تحليل كوواريانس و رويكرد تحليل داده‌هاي زوجي (APIM)

ارزيابي اثربخشي مداخلات رفتاري در موقعيت‌هاي مختلف آموزشي و درماني در طرح‌هاي آزمايشي نيازمند شناسايي ساختار داده‌هاي جمع‌آوري‌شده و روش‌هاي مناسب تجزيه‌وتحليل داده‌ها است. محققان براي تحليل داده‌هاي حاصل از طرح پيش‌آزمون- پس‌آزمون با گروه كنترل در نمونه‌هاي زوجي به‌منظور مقابله با مفروضه كليدي استقلال مشاهدات، واحد تحليل را به‌جاي زوج، فرد در نظر مي‌گيرند. در اين شرايط، يا هركدام از افراد زوج (زن يا شوهر) را به‌عنوان گروه‌هاي جداگانه تحليل مي‌كنند يا داده‌هاي هر دو نفر را (با جمع‌كردن يا محاسبۀ ميانگين) تركيب مي‌كنند و به يك نمرۀ زوج واحد مي‌رسند. ولي مشكل آن است كه با اين روش نمي‌توان واريانس يا تفاوت‌هاي مشترك درون و بين زوج را تحليل كرد. با توجه به اينكه محققان براي تحليل داده‌هاي طرح پيش‌آزمون- پس‌آزمون با گروه كنترل در نمونه‌هاي زوجي عمدتاً از تحليل كوواريانس استفاده مي‌كنند در اين مقاله با يك مثال تحقيقي از داده‌هاي جمع‌آوري‌شده از يك طرح آزمايشي پيش‌آزمون- پس‌آزمون با گروه كنترل، كاربرد و دقت نتايج تحليل كوواريانس و رويكرد مدل وابستگي متقابل بازيگر- شريك (APIM) مقايسه شده است. درواقع اين پژوهش از نوع تحليل ثانويه داده‌ها است. نتايج نشان داد كه مدل APIM شامل اطلاعات اضافه‏تري نسبت به تحليل كوواريانس است؛ مدل APIM اين امكان را ايجاد مي‏كند كه بتواند اثرات بازيگر و شريك را برآورد كرده و در تفسير و نتيجه‏گيري مدنظر قرار دهد. زماني بين نتايج اين دو روش تناقض مشاهده مي‏شود كه سطح معناداري رد يا قبول فرضيه به سطح بحراني 05/0 نزديك است و در اين موارد بايد براي تفسير و نتيجه‏گيري نهايي بسيار محتاطانه عمل كرد. در مواردي كه سطح معناداري با 05/0 فاصله زيادي دارد، مشكلي ايجاد نشده و نتايج دو رويكرد همسو هستند. تغيير در تمركز بر واحد تجزيه‌وتحليل، به محققان امكان مطالعۀ فرآيندهاي غالباً پيچيده و فرايندهاي زيربنايي تعاملات اجتماعي را با روايي بسيار بيشتري فراهم مي‌كند.