جايگاه علم حضوري در رابطۀ دانش و عمل اخلاقي از ديدگاه صدرالمتألهين

رابطۀ دانش و عمل اخلاقي در فلسفۀ اخلاق، همواره با چالش مهمي به عنوان خطاي آگاهانۀ اخلاقي و شكاف ميان علم و عمل اخلاقي مواجه بوده است. چنين چالشي بيشتر به تلاش‌هايي براي رفع اين خلاء با تأكيد بر ساحت‌هاي ديگري همچون عواطف و ارادۀ انسان‌ها منجر شده است. در ميان متفكران مسلمان، رويكرد وجودي ملاصدرا نسبت به همۀ كمالات از جمله معرفت و خير، بيشتر بر رويكرد سقراطي نسبت به معرفت و فضيلت قابل انطباق بوده و در نتيجه در معرض چالش يادشده قرار مي‌گيرد. اين پژوهش با اعتقاد به تقدم تبيين حدود طرفين رابطه بر اصل آن و با نگاه تحليلي‌ـ ‌‌‌‌‌‌‌‌استنباطي به ديدگاه معرفت‌شناختي و ارزش‌شناختي صدرالمتالهين، به بررسي اين مسئله مي‌پردازد. بر اساس حكمت صدرايي به دليل ارادي بودن فعل اخلاقي و مسبوقيت اراده به ادراك نفس، ادراك امر ملائم و ادراك تلائم ميان آنها، منشاء انگيزش فعل اخلاقي هستند. از طرفي اثر انگيزشي ادراكات نسبت به افعال، متناسب با مرتبۀ وجودي آنهاست و علم حضوري به دليل عينيت با معلوم از قوت وجودي بالاتري نسبت به علم حصولي برخوردار بوده و در مقايسه با آن، انگيزه‌بخشي بيشتري نسبت به فعل انسان دارد. ازاين‌رو در صورت تناقض ادراكات حضوري و حصولي فرد در حيطۀ ادراكات يادشده، علوم حضوري ميان انگيزش علوم حصولي و فعل اخلاقي قرار گرفته و مانع تحقق فعل مقتضي آنها مي‌شوند. حاصل اين كه تشكيك در رابطۀ معرفت و فضيلت، حاصل غفلت از علوم حضوري، در فرايند كنش‌گري اخلاقي است و راهكار آن توجه به اين موضوع مي‌باشد.