سير دگرگوني عنوان ردالعجز علي(الي) الصدر در كتاب‌هاي بلاغي

از جمله آرايه‌ها و ترفندهاي ادبي كه از پيشينه و قدمت ديرينه‌اي برخوردار است و با دسته‌بندي‌ها، عناوين و نام‌گذاري‌هاي مختلفي در كتاب‌هاي بلاغي عربي و فارسي ارائه شده «ردالعجز علي (الي) الصدر» يا «رد الصدر الي (علي) العجز» است. به‌كارگيري «الي» به جاي «علي» و جايگزيني «الصدر» به جاي «العجز»، باعث شده است آن‌چه به ‌زعم دسته‌اي از كتاب‌هاي بلاغي تحت عنوان «رد العجز علي الصدر» آمده است، به‌باور گروهي ديگر بر عكس -يعني ردالصدر الي العجز باشد. بلاغت‌پژوهان فارسي، منبع اين اختلاف نظر را متوجه شمس قيس رازي مؤلف المعجم مي‌دانند؛ بدين سبب، گروهي به‌پيروي و انقياد و دسته‌اي ديگر به انتقاد و نقد نظر ايشان پرداخته‌اند؛ از همين روي اين نوشتار -كه با روش توصيفي تحليلي نگاشته شده برآن است تا با بازبيني سير تاريخي و تطور اين صنعت ادبي و اهميت آن در اهمّ كتاب‌هاي بلاغي عربي فارسي به‌گونه‌اي ويژه به‌ اختلاف نظر در مورد به‌كارگيري «علي» و «الي» بپردازد و اين گونه مشخص خواهد شد كه خاستگاه اوليه و منشأ اين اختلاف نظرها بر‌خلاف آن‌چه كه در كتاب‌هاي بلاغي فارسي بيان شده است از بلاغت عربي و توسط سكاكي، نشأت گرفته است.