زمان‌آگاهي بيدل دهلوي از منظر نقد مضموني

زمان در نقد مضموني يكي از موضوعات اساسي است و از ميان منتقدان اين حوزه، ژرژ پوله بيش از همه به مؤلفه‌هاي زمان و مكان توجه دارد. محور اساسي نقد پوله كاوش و بررسي چگونگي ارتباط با دنياي بيروني است كه با تأكيد بر مؤلفه‌هاي زمان و مكان صورت مي‌گيرد. تأكيد بيدل دهلوي به «زمان» و «صيرورت» و ابعاد معرفت‌شناسي آن چه در مثنوي‌ها و چه در غزليات از مؤلفه‌هاي اصلي انديشه‌ي اوست. بيدل در غزلياتِ خود از طريق نمادها، تصاوير و استعارات، فضايي سوررئاليستي خلق مي‌كند و برداشت متفاوت خود از زمان را كه مطابق با جهان‌بينيِ عرفاني اوست ارائه مي‌دهد. اين پژوهش در پي آن است كه ضمن ترسيم همبسته‌هاي مفهومي زمان و شبكه تصويري آن، مباني فلسفي و عرفاني تلقي بيدل از زمان يعني انديشه وحدت وجود و حكمت هندي را نشان دهد. مقاله حاضر با روش توصيفي-تحليلي به بررسي مفاهيم و تصاوير مرتبط با مقوله زمان در غزليات بيدل دهلوي مي‌پردازد و با رويكرد نقد مضموني بر محوريت آراي پوله، ادراك بيدل از زمان حال، گذشته و آينده را در آيينه‌ي تصاوير تكرارشونده بررسي مي‌كند. دست‌آورد اين تحقيق، اين است كه بيدل بنا به آموزه‌هاي حِكمي ِهندي و عرفان اسلامي به مراقبه و مكاشفه و تأمل و شهود بسيار بها مي‌دهد و بسامد بالايِ واژگاني همچون «لحظه، لمحه، دَم و آن»، و ديگر تركيباتِ مشابه مانند «چشم بر هم زدن»، «طَرفه العين» و «كاغذِ آتش رسيده»، «برق و شرر»، «برگ كاه در مقابلِ آتش، گردش چشم، آهوي رميده.....» نشان از توجه بيدل به مقوله زمان است.