حكايات مشايخ در منظومه‌هاي صوفيانه فارسي

ادبيات صوفيه در دو صورت منثور و منظوم آن، بخشي بزرگ و مهم از ادبيات فارسي است با گونه‌ها و زيرگونه‌هاي متنوعي چون دستينه‌ها و آثار منثور و منظوم تعليمي و نيز آثار خلاقه‌اي كه گزارش‌گر لحظات شور و اشراق صوفي در زباني غنايي يا رمزي(سمبليك) است. يكي از مواد اصلي و مشترك در ميان تقريباً تمامي اين انواع گوناگون، نقل «حكايات» و «اقوال» مشايخ صوفي است. اين پژوهش كوششي است براي ارائۀ تصويري دقيق و مستند از كمّ و كيفِ بازتابِ «حكايات» (و نه اقوالِ) مشايخ صوفي در مهم‌ترين ‌منظومه‌هاي تعليمي صوفيانۀ فارسي شامل حديقه‎الحقيقۀ سنايي، مثنوي معنوي مولانا، و هفت‌اورنگ جامي. نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد از مجموع 300 حكايت منقول در مجموع اين آثار، گذشته از حكايات منسوب به پيران ناشناس (47 حكايت)، كه بالاترين ميزان حكايات را تشكيل مي‌دهد، بيشترين حكايت‌ها به‌ترتيب مربوط به بايزيد(با 24مورد)، ابوسعيد ابوالخير(با 21 مورد) و شبلي(با 20 حكايت) است. همچنين حدود يك‌چهارم از مجموع كل حكايات، «حكايات كرامات»اند و مضمون بقيۀ حكايات، تعليم معارف و مفاهيم صوفيانه است. گفتني است در نگاهي تاريخي و تطبيقي، به‌روشني‌مي‌توان افزايش توجه به نقل حكاياتِ كرامات را در فاصلۀ سنايي تا مولانا ديد؛ چنان‌كه در حديقه‌الحقيقه، هيچ حكايت كرامتي نقل نشده اما از ميان 26 حكايت منقول در دفاتر ششگانۀ مثنوي مولانا، 15 حكايت، (يعني حدود 60درصد حكايات) كرامت‌محور است. درنهايت نيز مي‌توان مجموع منظومه‌هاي صوفيانۀ فارسي را در مقايسه با انواعي همچون تذكره‌ها و اوليانامه‌ها و نيز عده‌اي از دستينه‌هاي كهن عربي، برخوردار از توجه كمتري به حكايات كرامات تلقي كرد.