به نام خواجه بكوشيم يا بنوشيم؟تصحيح بيتي از حافظ بر پايه‌ي روابط درون‌متني ديوان او

شماري از سروده هاي حافظ با يكديگر در ارتباط اند. تحليل عناصر اين پيوندها به درك دقيق تر اشعار، شناخت بهتر انديشه ها و روي كردهاي شاعر و ترسيم بهتر سيماي شخصيت هاي حاضر در سروده ها مي انجامد. آگاهي هاي حاصل از تامل در روابط درون متني ديوان حافظ، مي تواند در تصحيح اشعار كارايي داشته باشد. در اين جستار با روش تحليل محتوا و به شيوه ي توصيفي-تحليلي، نمونه اي از نتايج سودمند توجه به روابط درون متني در تصحيح اشعار حافظ تبيين مي شود. در بيت «نمي كند دل من ميل زهد و توبه ولي/ به نام خواجه بكوشيم و فر دولت او»، از «خواجه» كه در شمار شخصيت هاي حاضر در گروهي از سروده هاي حافظ است؛ سخن رفته است. دقت در روابط درون متني ديوان نشان مي دهد مراد حافظ از «خواجه» در اين بيت خواجه جلال الدين توران شاه، وزير مشهور شاه شجاع مظفري است. حافظ از اين ممدوح خويش در شمار قابل توجهي از سروده ها ياد كرده است. تحليل سروده هاي مرتبط با او در ديوان حافظ، اطلاعات قابل توجهي از انديشه و سيره ي او و روابطش با حافظ در اختيار ما مي نهد. مفهوم بيت مورد نظر در تعارض كامل با آگاهي هاي حاصل از تحليل آن اشعار است. ناهم خواني موجود، اين گمان را به ميان مي آورد كه احتمالا ضبط كنوني بيت، با اشكال مواجه است. با مراجعه به نسخه هاي كهن و بررسي ضبط هاي ثبت شده، بازيابي صورت صحيح بيت مذكور ميسر گرديد.