معماري سامانيان؛ آوردگاه عناصر زردشتي، بودائي، تائويي و اسلامي

سامانيان با تلفيق سنت‌هاي هنري ادوار قبل از خود و ذوق جديد اسلامي درزمينه ايجاد هنر نوين ايراني ـ اسلامي نقش اساسي ايفا كردند، اما پرسش مهم اينجاست كه نقش سنت‌هاي هنري مختلف در اين آفرينش هنري به چه ميزان بوده است؟ نكته اساسي در پاسخ به اين پرسش اين است كه با توجه به استقرار سامانيان در محل تلاقي كاروان‌هاي آسياي مركزي كه از چين و هند به آن منطقه مي‌رسيد و اطلاق بخارا، پايتخت آن‌ها، به مجمع اديان بزرگ توسط برخي از نويسندگان اسلامي، قابليت بين‌المللي شدن زيادي داشت كه درزمينه هنري نيز به منصه ظهور رسيده است. بنابراين، هنر معماري ساماني را مي‌توان عرصه رويارويي فرهنگ‌ها و اديان مختلف زردشتي، بودائي، تائويي و اسلامي دانست كه درنهايت تحت‌تأثير هويت ايراني سامانيان و قدرت دين اسلام، تنها عناصر ايراني و اسلامي پابرجا مانده و تداوم يافتند. ازآنجاكه عناصر اسلامي يا حتي زردشتي هنر سامانيان (مانند طرح چهارطاقي، سكنج و...) كم‌وبيش شناخته‌شده هستند، اين پژوهش با هدف شناسايي عناصر وارداتي بودائي و تائويي مؤثر بر فرم و نقوش تزييني معماري ساماني، چند بناي  شاخص ساماني، شامل مقبره امير اسماعيل، مقبره تيم و مسجد نه‌گنبد را موردبررسي قرار مي‌دهد. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصيفي و رويكرد تطبيقي ـ تحليلي و شيوه گردآوري اطلاعات اسنادي و الكترونيكي، سعي دارد به اين پرسش محوري پاسخ ‌دهد كه به‌جز عناصر زردشتي و اسلامي، كدام عناصر بودائي و تائويي الهام‌بخش فرم و نقوش تزييني معماري دوره سامانيان بوده‌ است؟ نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه هنر بودائي و تائويي ازطريق مبادلات جاده ابريشم وارد شرق ايران شده و سرانجام با تلفيق عناصر هنري اين اديان، همچون گل نيلوفر، چرخ دارما و چليپاي چيني، با عناصر ايراني و اسلامي، سبب تولد اولين سبك هنري و تزييني ايران در دوره اسلامي ‌شده است.