ارزيابي تطبيقي مجازات «حبس» در حقوق كيفري مدرن و فقه اماميه

غفلت از عقلانيت كيفري حاكم بر مجازات‌ها، باعث پذيرش صورت مدرن و امروزي زندان در نظام حقوقي ايران شده است. زندان مدرن با تغيير در سازوكار قدرت بوجود آمده است؛ در دوران مدرن، قدرت شكل انضباطي به خود گرفته است و هدف آن تصرّف در روح و اراده فرد و بهنجار كردن وي براي زندگي اجتماعي است. در همين راستا آنچه در عقلانيت كيفري مدرن اصالت دارد، پيوند شخصيت و ساختار روانشناختي فرد بزهكار و جرم ارتكابي اوست، و زندان مجازات غالب و اصلي مي‌شود تا به عنوان تكنولوژي انضباطي، محلي براي تصرّف در شخصيت بزهكار و اصلاح روانشناختي و بهنجارسازي وي باشد؛ زندان مدرن بستري براي توليد انسان است. امّا در ديگر سوي، در عقلانيت كيفري اسلام، قدرت شكل انضباطي ندارد، بلكه قدرت معطوف به سعادت اُخروي و هدف شريعت و قوانين كيفري، استكمال نفس انساني است. اگرچه در عقلانيت كيفري اسلام نيز اصلاح‌گري مجرم اصالت دارد، امّا اين امر تفاوت بنياديني با بهنجارسازي در گفتمان مدرن دارد. در بهنجارسازي مدرن، بزهكار اُبژه تكنولوژي انضباطي مي‌شود اما در رويكرد استكمال نفس، آزادي و اختيار بزهكار در اصلاح خويش اصالت جدي دارد و اصول كيفرزداي قابل‌توجهي براي اين مهم فراهم مي‌شود؛ اصل با عناصر كيفرزدا است و تنبيه و كيفر جنبه استثنايي خواهد داشت. همين رويكرد در فقه اماميه در خصوص مجازات حبس نيز وجود دارد و حبس صرفاً سالب حق آزادي است، بر خلاف زندان مدرن كه آزادي سلب مي‌شود تا در بستر زندان فرد بهنجار توليد شود. لذا حبس فقهي، زندان مدرن نيست. بر اين اساس، حقوق كيفري ايران نيازمند بازخواني مجدد عقلانيت كيفري حاكم بر مجازات‌ها است تا رويكرد متناسب با سنت فقهي اسلام را در مجازات حبس اعمال كند.