نگاهي به كنايه «گربه در انبان داشتن» و ديگر كاربردهاي بلاغي «گربه در انبان»

كنايات بر اساس وقايع عادي زندگي مردم هر عصر شكل مي‌گيرند؛ از اين رو كنايه‌اي كه در زماني خاص كاربرد داشته است، مي‌تواند بعدها ابهام‌آميز شود. بسياري از كنايه‌هايي كه در متون كلاسيك ادب فارسي به كار رفته است و دريافت مفهوم آن ها به راحتي امكان‌پذير نيست، قطعاً در زمان خود براي مخاطب آشنا بوده‌اند. كنايه «گربه در انبان داشتن» نيز از همين دست است كه به نظر مي‌رسد به دليل كمتر ديده شدنِ رفتار مربوط به آن، مفهوم آن به‌طور دقيق درك نشده است. معاني ارائه ‌شده براي اين كنايه در فرهنگ‌هاي عمومي و تخصصي فارسي، بيشتر حول محور «مكر و حيله» مي‌چرخد. سيدجعفر شهيدي نيز در شرح لغات و مشكلات ديوان انوري همين معنا را براي آن ذكر كرده است؛ در‌ حالي كه بررسي دقيق بيت‌هايي كه اين عبارت در آنها به كار رفته است، نشان مي‌دهد كه معناي ارائ ه‌شده براي عبارت مذكور درست نيست. نكته ديگر اينكه «گربه در انبان»، علاوه بر كنايه، در آثار سخنوران فارسي به صورت دو عنصر بلاغيِ تشبيه و استعاره هم به كار رفته است. در مقاله حاضر ضمن توضيح كنايه مذكور و خاستگاه احتمالي پديد آمدن آن، با استفاده از قرائن درون‌متني و نيز شواهدي از شعر فارسي، مي‌كوشيم هم معناي درست آن را ارائه ‌كنيم و هم ديگر كاربردهاي بلاغي عبارت «گربه در انبان» را نشان دهيم. بر اين اساس معناي اين عبارت در هر سه شكل بلاغي آن، حول محور «ايجاب يا سلب قدرت و توانمندي» مي‌چرخد.