تحليل انتقادي مباني دستوري صرفي رساله مفاتيح الدريه في اثبات القوانين الدريه

اين نوشتار بر آن است تا با بررسي و تحليل رسالۀ دستوري مفاتيح الدريه از مصطفي سيواسي (م ۱۲۴۰ ق) تصويري روشن از اين رساله و رويكردهاي نظري آن در زمينه صرف و نحو فارسي ارائه نمايد. با توجه به اين‌كه مفاتيح الدريه از نخستين دستورهاي متقدم به حساب مي‌آيد، شناخت آن براي دريافت پييشينۀ دستوري زبان فارسي و ارائه تصويري كامل‌تر از سير تحول دستور تاريخي، بسيار سودمند است. اين تحقيق به روش توصيفي تحليلي بر اساس منابع كتابخانه‌اي و از جمله نسخه‌هاي خطي، با بررسي و توصيف و تحليل به سامان رسيده و الگوي دستوري اين اثر در اين پژوهش معرفي گرديده است. در نتيجۀ اين تحقيق، آشكار مي‌گردد كه رسالۀ مفاتيح الدريه تا حدود زيادي تحت تأثير قواعد عربي بوده و از مقوله صرف و اشتقاق‌ كلمات در فارسي فراتر نرفته است. نويسندۀ اين رساله، ضمن بيان قواعد در هر يك از موضوعات صرفي به مثال‌هايي درخور موضوع مبادرت ورزيده است اما به واحد جمله و نقش آن در ساختار صرف و نحو فارسي توجهي نشده و در مبحث صرف نيز انواع كلمه بر سه نوع «اسم» و «فعل» و «حرف» انگاشته شده و در مبحث انواع فعل ماضي به سه مورد از انواع بسنده شده و در انواع مضارع نيز نوع مضارع التزامي و مضارع مستمر ملموس مورد توجه قرار نگرفته است. در ادامه به تقليد از صرف عربي براي امر فارسي، نوع امر غايب در نظر گرفته شده و به نوع فعل مستقبل با فعل كمكي خواستن هيچ اشاره‌اي نشده است.