ابن عربي و استعاره؛ بررسي روش‌شناسي ابن عربي در تبيين عالمِ صغير با تأكيد بر نظريۀ استعارۀ جرجاني

يكي از موضوعات مهم در حوزة عرفان و تصوف اسلامي، مسألة عالم صغير و عالم كبير است. اين موضوع يكي از مهم‌ترين حوزه‌هاي مورد بحث در عرفان ابن‌عربي را تشكيل مي‌دهد و نقشي حياتي در عرفان او و پيروانش دارد. از آنجايي كه نوشته‌هاي شيخ اكبر مبتني بر نوع ويژه‌اي از زبان‌شناسي است كه شايد در بيان هيچ‌كدام از عرفا به كار گرفته نشده ‌باشد، توصيف و تبيين‌ پژوهشگر عرفانِ او نيز بايد مسايل مربوط به زبان و متعلقات آن را به‌عنوان يك فرض پيشيني در نظر داشته‌ باشد. بررسي كتاب التدبيرات الهيه ابن‌عربي نشان مي‌دهد كه او در تبيينِ چگونگيِ تطبيقِ جهان كبير و صغير بر يكديگر، از استعاره كمك مي‌گيرد. ابن عربي در ابتداي كتاب، تعريفي از استعاره ارائه كرده كه دقيقاً مطابق با تعريف نظريه‌پرداز استعاره در بلاغت اسلامي،‌ يعني شيخ عبدالقاهر جرجاني است. عنصر حياتي در اين تعريفِ همانند از استعاره را بايد در «جامع» جستجو كرد كه متضمن شكل‌گيري و ماندگاري استعاره است. پس از مقايسه تعريف ابن عربي و جرجاني از استعاره و بررسي نمونه‌هايي از تطبيقات عالم كبير و صغير اين نتيجه به دست آمده است كه شيخين نه تنها در تعريف استعاره و تأكيد بر مسألة أخصِّ صفاتِ مشبه‌به در شكل‌گيري استعاره اتفاق نظر دارند، بلكه ابن عربي اين نظريه را در بعد عملي و در ساحتي هستي‌شناختي نيز به كار گرفته و از آن نتايج مطلوبي به دست آورده است.