تغييرات فصلي غلظت و شدت آلودگي برخي عناصر سنگين در گرد و غبار خياباني اصفهان و تعدادي از شهرهاي اطراف

سابقه و هدف: ذرات معلق در هوا كه معمولاً با نام آئروسل شناخته مي‌شوند مي‌توانند حامل ذرات و عناصر آلاينده و مضر باشند. گرد و غبار خياباني به ذراتي در اندازه‌هاي كوچكتر از 70 ميكرومتر كه بر اثر تعليق مجدد ذرات حاصل از فعاليت‌هاي انساني يا طوفان‌هاي گرد و غباري وارد محيط‌هاي شهري مي‌شوند، گفته مي‌شود. اين ذرات ميزبان آلاينده‌هاي مختلف از جمله فلزات سنگين بوده كه از منابع مختلف انسان‌زاد و طبيعي توليد مي‌شوند. منابع و مقادير اين فلزات در فصل‌ها و شهرهاي مختلف مي‌تواند بسيار متفاوت باشد. اهداف اين تحقيق شامل بررسي تغييرات فصلي غلظت و شدت آلودگي برخي از عناصر سنگين در نمونه‌هاي گرد و غبار خياباني و خاك‌هاي اطراف شهرها در تعدادي از شهرهاي استان اصفهان و همچنين مقايسه آن‌ها با تعدادي از شهرهاي ساير نقاط ايران و جهان بوده است.مواد و روش‌ها: نمونه‌هاي گرد و غبار خياباني در نيمه اول از ماه دوم هر يك از چهار فصل در سال 1398 به تعداد 80 نمونه براي اصفهان و 40 نمونه براي هر يك از شهرهاي فلاورجان، نجف‌آباد، شهرضا، خميني‌شهر و نطنز بوسيله ابزارهاي مناسب از سطوح معابر شهري به ميزان متوسط 300 گرم برداشت و در ظروف پلاستيكي نگهداري شد. سپس از كليه نمونه‌ها با روش هضم با اسيد نيتريك 6 نرمال عصاره‌گيري شده و مقادير غلظت كل عناصر سنگين مس، روي، سرب و كبالت در عصاره‌ها بوسيله دستگاه جذب اتمي اندازه‌گيري شد. در نهايت شاخص‌هاي زمين‌انباشتگي و آلودگي نمرو در نمونه‌ها محاسبه و تغييرات فصلي و مكاني غلظت و شدت آلودگي فلزات سنگين بررسي شد.يافته‌ها: تغييرات مكاني و فصلي غلظت و شدت آلودگي عنصر مس و سرب نشان داد كه بيشترين آلودگي اين عنصر در شهر اصفهان و همچنين در فصل بهار اتفاق افتاده است. همين بررسي براي عنصر روي حاكي از آن بود كه بيشترين آلودگي گرد و غبار خياباني مربوط به شهر فلاورجان در فصل بهار بوده است. براي عنصر كبالت بيشترين آلودگي براي شهر شهرضا و در فصل زمستان بدست آمد. در تمامي عناصر كمترين مقدار غلظت و شدت آلودگي براي شهر نطنز در فصل تابستان بدست آمده و عنصر سرب در فصل پاييز كمترين غلظت را نشان داد. به غير از عنصر كبالت، كمترين مقدار غلظت و شدت آلودگي عناصر سنگين اين مطالعه در خاك‌هاي اطراف شهرها اندازه‌گيري شد. مقايسه نتايج بدست آمده با داده‌هاي گزارش شده براي ساير شهرهاي جهان نمايانگر آلودگي بيشتر گرد و غبار خياباني كلان‌شهر اصفهان نسبت به ساير شهرهاي بزرگ دنيا مي‌باشد. غلظت عناصر مورد مطالعه در گرد و غبار خياباني شهر اصفهان براي عنصر مس تقريباً مشابه اهواز و هوانيان (چين) و براي عنصر روي كمتر از آويليس (اسپانيا) و ژوژو (چين) بوده، براي عنصر سرب كمتر از ژوژو و هولودائو (چين) بوده و براي عنصر كبالت بالاتر از همه شهرهاي مورد مطالعه به غير از بزرگراه رباط-ساله (شمال غربي مراكش) و هوانيان ارزيابي شد.نتيجه‌گيري: از نتايج حاصله و بررسي‌هاي انجام شده در اين مطالعه و مقايسه با ساير مطالعات مي‌توان بيان داشت كه ميانگين غلظت عناصر مس، روي و سرب در گرد و غبار خياباني بيشترين مقدار را در همه شهرها در مقايسه با نطنز نشان مي‌دهد. اين امر وجود ترافيك بالاتر، جمعيت بيشتر و به طبع تراكم ماشين‌آلات، وجود ساخت و سازهاي بيشتر و عظيم‌تر در شهرهاي بزرگ، رفت و آمدهاي ترانزيتي وسايل نقليه، وجود طوفان‌هاي گرد و غباري اتمسفري شديدتر در مناطق مركزي استان اصفهان، خشكسالي و نبود باران كافي نسبت داده مي‌شود. كم بودن مقادير برخي عناصر سنگين در گرد و غبار خياباني شهر نطنز احتمالاً بدليل تراكم جمعيت كمتر، جنس مواد مادري متفاوت نسبت به ساير شهرهاي مورد مطالعه و فعاليت‌هاي صنعتي كمترمي‌باشد.