شناسايي و ارزيابي خطر بالقوه بوم شناختي فلزات سنگين در خاك سطحي نورالدين‌آباد شهرستان گرمسار

سابقه و هدف: فلزات سنگين از شايع‌ترين آلاينده‌هاي خاك هستند كه مي‌توانند خطرات بالقوه‌اي را براي محيط‌زيست و سلامت انسان به‌دنبال داشته باشند. بنابراين، اين مطالعه با هدف شناسايي، تعيين و ارزيابي خطر بالقوه بوم شناختي فلزات در نمونه‌هاي خاك سطحي محل دفع پسماندهاي حاصل از فعاليت واحد‌هاي تصفيه روغن (نورالدين‌آباد شهرستان گرمسار) در سال 1400 انجام شد. مواد و روش‌ها: در اين پژوهش، پس از مطالعه مقدماتي و بررسي ميداني و با توجه به اينكه منطقه مورد مطالعه نسبتا همگن است و هيچ‌گونه چشمه آلودگي در منطقه نبوده و از ساليان دور در تمام اين منطقه پسماند‌هاي خاك رنگبر و لجن اسيدي تخليه شده است، از روش نمونه‌برداري تصادفي استفاده شد. نمونه‌هاي مركب خاك سطحي از 8 ايستگاه منتخب در محدوده مورد مطالعه و از عمق 15-0 سانتي‌متر جمع‌آوري شد و پس از آماده‌سازي و هضم اسيدي نمونه‌ها در آزمايشگاه، محتوي فلزات كادميم، سرب، نيكل، آرسنيك، جيوه، سلنيوم، كروم، باريم، واناديم، آنتيموآن، نقره و بريليم توسط دستگاه جذب اتمي با كوره گرافيتي Varian مدل GBC AA 932 اندازه گيري شد. به‌منظور برآورد شدت آلودگي از فاكتورآلودگي، درجه آلودگي، درجه آلودگي اصلاح شده، شاخص بار آلودگي، شاخص زمين انباشت و شاخص ريسك اكولوژيك استفاده شد. پردازش آماري داده‌ها نيز با استفاده از نرم‌افزار SPSS انجام شد.يافته‌ها: ميانگين غلظت عناصر كادميم، سرب، نيكل، آرسنيك، كروم و واناديم در خاك سطحي منطقه نورالدين به ترتيب mg/Kg69/1، 71/66، 43/28، 64/8، 38/25 و 85/18 به‌دست آمد. همچنين كيفيت خاك سطحي منطقه مورد مطالعه بنابر مقادير درجه آلودگي از درجه خيلي بالاي آلودگي در ايستگاه‌هاي 1 تا 5 تا درجه فوق العاده بالاي آلودگي در ايستگاه‌هاي 6 و 7 و بنابر مقادير شاخص زمين انباشت از غير آلوده تا آلودگي شديد متغير بوده است. همچنين نتايج حاصل از بررسي شاخص آلودگي اصلاح شده نشان داد، وضعيت آلودگي سرب و نيكل در درجه متوسط آلودگي و كادميم، آرسنيك، كروم و واناديم در درجه بالاي آلودگي قرار دارد. علاوه بر اين، با محاسبه فاكتور پتانسيل خطر بوم شناختي (Er)، مشخص شد كه كادميم و آرسنيك مهم‌ترين آلاينده‌هاي مسئول مخاطرات اكولوژيك بوده و روند تغييرات خطر بالقوه بوم شناختي فلزات منطقه به ترتيب سرب كروم نيكل آرسنيك كادميم ارزيابي گرديد. از طرفي، با توجه به اين كه ميانگين مقدار شاخص خطر بالقوه بوم شناختي (RI) برابر با 35/314 بود، بنابراين خطر بالقوه بوم شناختي تجمعي فلزات در نمونه‌هاي خاك مورد مطالعه در دسته مخاطره بوم شناختي شديد قرار دارد.نتيجه‌گيري: مقايسه ميانگين محتوي فلزات شناسايي شده در نمونه‌هاي مورد مطالعه با حدود مجاز استاندارد‌هاي كيفيت منابع خاك سازمان حفاظت محيط زيست ايران نشان داد كه مقدار فلزات سرب و كادميم بيشتر از حد مجاز و مقدار فلزات نيكل، آرسنيك، كروم و واناديم كمتر از حد مجاز بوده است. بنابراين با توجه به تجاوز ميانگين غلظت تعدادي از تركيبات شناسايي شده از حد مجاز، به منظور حفظ سلامت محيط و انسان به اعمال اقدامات اصلاحي و پاكسازي خاك بر اساس استانداردهاي پاكسازي آلودگي خاك سازمان حفاظت محيط زيست ايران توصيه مي‌شود.