بررسي تطبيقي مصاحف قرآني مكاتب شيراز و هرات در دوره‌هاي تيموري و صفوي

تجلي مكتب هاي هنري ايراني در ادوار تاريخي، بيشتر در نسخ خطي، به ويژه قرآن ها قابل مشاهده است. اين پژوهش با هدف شناسايي ويژگيهاي مصاحف مكاتب شيراز و هرات در دوره هاي تيموري و صفوي انجام گرفته و جامع آماري آن شامل 10 قرآن دوره تيموري مكاتب هرات و شيراز و 10 قرآن دوره صفوي، مكاتب هرات و شيراز است كه به صورت هدفمند از ميان مصاحف آستان قدس رضوي انتخاب شده اند. اين پژوهش از نظر هدف توسعه اي و به روش توصيفي-تطبيقي و شيوه جمع آوري اطلاعات كتابخانه اي است. سؤال اصلي پژوهش حاضر بر اين محور قرار دارد كه شناسايي مصاحف مكاتب شيراز و هرات در دوره هاي تيموري و صفوي از طريق كدام ويژگي هاي نسخه شناسي امكان پذير است؟ يافته ها نشان مي دهد كه پنج ويژگي تزيينات لوح فاتحه الكتاب، خط سرسوره ها، دعاهاي اوراق بدرقه ابتدا و انتهاي قرآن، تزيينات همراه متن قرآن، تركيب بندي نقوش از مهمترين ويژگيهايي است كه ميتواند در شناسايي مصاحف قرآني اين دو مكتب هنري به آنها پرداخت. 1. طرح لوح فاتحه الكتاب، در دوره تيموري (هرات و شيراز) و دوره صفوي در مكتب هرات لوح فاتحه الكتاب، داراي طرح كتيبه مزدوج صدر و ذيل است كه سوره حمد و بقره به صورت متناظر در دوصفحه كتابت شده در حاليكه در مكتب شيراز صفوي به طرح لچك و ترنج است و سوره حمد در دوصفحه به صورت متناظر اجرا شده و ابتداي سوره بقره در صفحه بعد زير نقش سرلوح كتابت شده است. 2. سرسوره ها در مكتب هرات تيموري به خط كوفي تزييني و در مكتب شيراز (تيموري و صفوي) و مكتب هرات صفوي به خط رقاع است. 3. دعاهاي اوراق بدرقه شامل افتتاح، ختم قرآن و فالنامه در مصاحف مكتب هرات (تيموري و صفوي) و همچنين شيراز دوره تيموري اجرا نگرديده، اما در مصاحف مكتب شيراز دوره صفوي، اجرا شده است. 4. از تزيينات همراه متن قرآن نشان خمس و عشر در مكتب هرات صفوي به شكل دايره با كتيبه كوفي است و در مكتب شيراز صف وي نشان خمس به شكل بادامي و عشر به شكل دايره فاق د كتيبه كوفي است. 5. در مكتب هرات و شيراز تيموري، تسلط با نقوش اسليمي و بند رومي است و بندهاي گل بوته اندازي در قالب هايي جدا از بندهاي اسليمي اجرا گرديده، اما در مكتب هرات و شيراز صفوي از بندهاي ختايي الوان در ميان بندهاي اسليمي استفاده شده است.