مطالعات آينده‌پژوهي در سلامت در ايران: يك مرور حيطه‌اي

زمينه و هدف: آينده‌‌پژوهي به صورت پيوسته در حال تكامل است و به سازمان‌ها و افراد كمك مي‌كند تا رويدادها، فرصت‌ها و تهديدهاي آينده را به خوبي شناسايي كنند. در حوزه سلامت نيز آينده‌پژوهي در جهت مديريت بهتر تغييرات احتمالي آينده و كنترل شرايط نامطلوب و زمينه‌سازي براي آينده‌ي مطلوب به كار گرفته مي‌شود. هدف از پژوهش حاضر انجام يك مرور حيطه‌اي از آينده‌پژوهي‌هاي انجام شده در حوزه‌ي سلامت ايران بود. روش بررسي: اين مطالعه از نوع مرور حيطه‌اي (Scoping review) بود كه با استفاده از چارچوب Arksey و O’Malley در شش گام شامل شناسايي سؤال تحقيق، شناسايي مطالعات مرتبط، انتخاب/غربالگري مطالعات، حيطه‌بندي/تقسيم‌بندي داده‌ها، جمع‌بندي، خلاصه‌سازي و گزارش نتايج و ارايه راهنمايي و توصيه‌هاي عملي انجام شد. پايگاه‌هاي اطلاعاتي و موتورهاي جستجوي فارسي و انگليسي زبان PubMed, Web of Science (WOS), Scopus, ProQuest, SID, Magiran, IranDoc و Google Scholar با استفاده از كليدواژه‌هاي مرتبط جستجو شدند. پس از حذف مقالات تكراري، مقالات باقي مانده براساس معيارهاي ورود و خروج غربالگري شدند. نتايج مقالات انتخاب شده براساس گام‌هاي مذكور در نهايت حيطه‌بندي، خلاصه‌سازي و گزارش شدند.يافته‌ها: از بين ۶۶۹۱ مقاله‌ي شناسايي شده، ۳۰ مطالعه به مرحله‌ي سنتز نهايي رسيدند. مطالعات در دسته‌هاي آينده‌نگري، آينده‌نگاري و تركيبي طبقه‌بندي شدند، كه روش سناريونويسي بيشترين كاربرد را داشته و در ۲۰ مطالعه استفاده شده بود. همچنين، مطالعات از لحاظ ماهيت(طبيعت) براساس كمي يا كيفي بودن و افق زماني نيز طبقه‌بندي شدند. انواع روش‌هاي آينده‌پژوهي در ايران، در حوزه‌هاي بهداشت عمومي، دارو، علم و فناوري، تأمين مالي، نسخه‌نويسي، گردشگري سلامت، رژيم غذايي، منابع انساني، سالمندي، همه‌گيري كوويد-۱۹، سياست‌گذاري سلامت، بيمارستان و سطح كلان نظام سلامت به كار رفته بودند.نتيجه‌گيري: استفاده از روش‌هاي آينده‌پژوهي‌ به صورت هدفمند و بر روي مسايل نظام سلامت ايران مي‌تواند در شناخت آينده براي تصميم‌گيري و برنامه‌ريزي آگاهانه‌تر جهت ساختن آينده‌ي مطلوب نقش مؤثري داشته باشد. نتايج اين مرور نشان داد كه مطالعات پراكنده‌اي با روش‌هاي آينده‌پژوهي در حوزه سلامت انجام شده است كه در اين ميان روش سناريونويسي بيشتر مورد توجه بوده است.