نقش حوزه علميه قم در انسجام اجتماعى جامعه ايران در صد سال اخير

ازآنجاكه انسان موجودى است كمال‌طلب، حيات جمعى را بر زندگى فردى ترجيح داده است تا بتواند از طريق آن، مسير رسيدن به مطلوب خود را هموار سازد؛ چه اينكه به‌اعتقاد فارابي، زندگى بالاجتماع است كه مي‌تواند كمال انسانى را برايش به‌ارمغان آورد و زندگى انفرادى ـ هرچند ناممكن نيست ـ نمي‌تواند انسان را به سعادت محتوم و كمال مطلوبش راهبر باشد. البته بوعلى پا را فراتر مي‌گذارد و اعتقاد دارد كه محال است بازندگى فردى به كمال برسد؛ جامعه درحقيقت ظرف و بستر فراهم شدن سعادت براى بشر است. بديهى است كه اين ظرف زمانى مي‌تواند زمينه لازم براي رسيدن به سعادت را مهيا كند، كه خود داراى سكينه و آرامش بوده، از انسجام و همبستگى لازم برخوردار باشد و اسير هرج‌ومرج و نابسامانى نباشد؛ چون در غير اين صورت هيچ جمع و گروهى توان استحكام و استمرار را نخواهد داشت. براين‌اساس شناخت عوامل و سازوكار پديدار شدن همبستگى اجتماعى در جوامع، يكى از دغدغه‌هاى اصلى انديشمندان اجتماعى است و ايشان براى رسيدن به پاسخ مورد نظر تلاش فراوان به‌كار برده و با توجه به واقعيت‌هاى موجود در زندگى بشر، عوامل متعددى را براى ايجاد انسجام اجتماعي برشمرده‌اند كه «دين» يكي از مهم‌ترين اين عوامل دانسته شده است. نگارنده در اين مقاله پس از بيان اجمالى تأثير دين و ارزش‌هاى وحيانى در اين امر مهم جامعه بشري، با مراجعه به اسناد و شواهد عينى و تاريخى و در مواردى تجربه زيسته خود، نشان داده است كه حوزه علميه قم با عواملى مستقيم، همچون مرجعيت شيعه، هيئت‌هاى مذهبي، تبليغ چهره‌به‌چهره، طرح هجرت و عواملى ديگر، و همچنين عوامل غيرمستقيم، مانند اجتهادات و استنباطات احكام و تبيين ارزش‌هاى وحياني، در مسير ايجاد انسجام اجتماعى جامعه ايران گام بسيار مؤثرى برداشته است.