تمايز و تلفيق مراتب «تحقيق پذيري» و «فرايند تعالي» در احراز عينيت «متعالي» تحليل و تركيب انديشه نورمن ال. گيسلر و علامه طباطبايي

يكي از مباحث مهمي كه انديشمندانِ حوزه فلسفه دين را به انديشه و تأمل واداشته است، بحث واقعي بودن و به عبارت علمي تر، عينيت «متعالي» است. واقعي بودن بدين معنا كه متعالي، حقيقتي مستقل از ذهن دارد. اين مسئله در تجربه ديني، با عنوان ذات گرايي طرح شده است كه در برابر آن، انديشه ساخت گرايي مطرح مي شود. نورمن گيسلر و علامه طباطبايي دو انديشمند با رويكرد ذات گرايانه هستند كه تلاش كرده اند تا با براهين خود، عينيت امر متعالي را به اثبات برسانند. مقايسه تطبيقي اين دو انديشه كه امري بديع است، موضوع اين نوشتار است كه وجوه تمايز و تشابه آن مورد تبيين قرار گرفته است. علامه از واژه «وجود متعالي» و گيسلر از واژه «امر متعالي» استفاده كرده اند. در مبناي گيسلر، جمع عقل فلسفي و تجربه ديني و در انديشه علامه عقل گرايي اعتدالي مشاهده مي شود. روش گيسلر تجربي و فلسفي و روش علامه گسترده و مشتمل بر روش فلسفي، جهان شناختي، شهودي- عرفاني و وحياني است. نتيجه چنين تطبيقي، اين است كه مباني و روش و مفاهيم در دو انديشه متمايز هستند، اما در نتيجه، بيان مشابهي (عينيت خداوند) ارائه شده است. بنابراين، به فرضيه نهايي رسيديم كه حاصل جمع دو انديشه است و بر اساس آن با تمايز مراتب «تحقيق پذيري» و «فرايند تعالي»، رويكرد علامه در امر «تحقيق پذيري» و رويكرد نورمن در «فرايند تعالي» ترجيح داده شده است.