بررسي مقتضاي حال مخاطب در خطاب‌ هاي قرآني حضرت موسي(ع) به بني ‌اسرائيل با تكيه بر انسان شناسي صدرايي

مبحث «مقتضاي‌ حال» همواره به عنوان يكي از مباحث بنيادين علم بلاغت مطرح بوده است. اين موضوع، چهار مؤلفة اصلي دارد ‌كه‌ شامل: «مقتضاي‌ متكلم»، «مقتضاي‌ مخاطب»، «مقتضاي‌ كلام» و «مقتضاي‌ موقعيت‌هاي كلام» مي‌شود. تمركز اين پژوهش بر بخش «مقتضاي مخاطب»‌خواهد بود. مقتضاي مخاطب به‌معناي رعايت تناسب كلام با دريافت كنندۀ آن است. بي‌ترديد شناخت مخاطب، مقدمه رعايت اين تناسب است. بر اين اساس هر قدر معيارهاي مخاطب شناسي دقيق‌تر و كامل‌تر باشند، رعايت مقتضاي مخاطب صحيح‌تر انجام مي‌شود. مخاطب شناسي در كتب بلاغي، محدود به علم و توجه مخاطب است. تقسيم مخاطب به خالي الذهن، مردد و منكر مؤيد اين مطلب است، اما ويژگي هاي مخاطب در علم و توجه خلاصه نمي‌شود، بلكه عناصر ديگري در ساختار ادراكي و رفتاري انسان وجود دارد كه هر كدام متكلم را به انتخاب شيوه‌‌اي خاص در سخن گفتن سوق مي‌دهد. از آنجايي كه اين پژوهش، قرآني است، معرفت نفسي ضروري نمود كه با انسان شناسي وحياني سازگار باشد. به همين منظور انسان‌شناسي صدرايي كه تا حد زيادي برگرفته از قرآن و احاديث است، براي اين امر انتخاب شد. بدين ترتيب ابتدا انسان‌شناسي صدرايي تبيين و مؤلفه‌‌هاي ساختار وجودي انسان در دو ساحت ادراكي و رفتاري ذكر شد، سپس بر اساس منطوق و مفهوم هر مؤلفه، ارتباط آن مؤلفه از ساختار انسان با ساختار زباني متناسب با آن بيان گرديد و در بخش نهايي، آيات مورد نظر بر اساس اين ساختار متناظر تحليل شدند. نقطه تمركز بحث، نمود مخاطب شناسي زباني در خطاب‌هاي قرآني حضرت موسي(ع) بر اساس انسان شناسي در نظام فلسفي صدرايي است.