بررسي كلام الهي از نگاه علامه خفري و محقق دواني

كلام الهي يكي از مسائل مهم و اساسي در دانش كلام و آغازگر شكل‌گيري اين دانش بوده است. آنچه در اين مسئله زمينۀ آراي متعارض را مهيا مي‌كند، تبيين حقيقت كلام الهي است. گرچه ديباچۀ اختلافات حكماء و متكلمان به اثبات حدوث و قدم كلام الهي مربوط است، تفسير حقيقت كلام واجب و كيفيت تعلق آن اوج تشديد اختلافات و تشكيك آراء محسوب مي‌شود. علامه خفري كلام را مشترك لفظي و براي آن دو معنا ارائه مي كند. كلام الهي طبق يك معنا، قديم و بر اساس معناي ديگر، حادث است. كلام به‌معناي «تكلم»، قديم و به‌معناي «مابه‌تكلم»، حادث و لفظي است. به سه بيان مي‌توان تكلم حقيقي الهي را قديم دانست: با استفاده از رابطۀ علم و كلام الهي، تكلم حقيقي بر علم اجمالي ذاتي، منطبق و در نتيجه، قديم خواهد شد. مطابق توجيه دوم، تكلم نوعي انتقال آگاهي و بالعكس علم هم نوعي تكلم است؛ لذا، اين نظريه از اتحاد علم و كلام و يكساني اوصاف آن‌ها دفاع مي كند. توجيه سوم، تكلم حقيقي را از سنخ قدرت و آن هم قدرت القاي ذات واجب تفسير مي‌كند و با استفاده از اين ارتباط و نظر به قدمت قدرت، تكلم را نيز قديم مي‌داند. علامه دواني، برخلاف بسياري از حكماي متقدم، كلام الهي را مصدر تأليف كلمات و مغاير با علم الهي مي‌داند. دواني حقيقت كلام واجب متعال را مصدر تأليف حروف و اصواتي مي داند كه در علم ازلي واجب تحقق يافته‌اند و اين تأليف بدون هيچ ترتب و تعاقبي تصدير يافته است. او مدعي است كه تاكنون هيچ فرقه و گروهي چنين ديدگاه كارگشايي همانند او ارائه نكرده و خودش واضع اين ديدگاه است. او ضمن بيان ديدگاه‌هاي اشاعره، معتزله، كراميه، حشويه، و حكماء، رأي خود را متمايز از آنان مي داند.