پيشينۀ بُعد چهارم‌ پيش ‌از فلسفۀ صدرايي

گرچه بعد چهارم از مسائلي است كه مرزهاي فلسفه را درنورديده و امروزه يكي از دغدغه‌هاي اصلي فيزيك‌ دان‌ها است، با اين ‌همه پيشينه‌ و تاريخچۀ دقيق آن هنوز در هاله‌اي از ابهام است. بنابراين، بايد بررسي شود بعد چهارم در بستر كدامين دشواره‌‌هاي فلسفي در جهان اسلام شكل گرفت و سپس، چه تطوري يافت. خواهيم ديد در جامعۀ فلسفي كشور ما آن را تا ملاصدرا ريشه‌يابي كرده‌اند؛ ولي نشان خواهيم داد در جهان اسلام پيش‌از صدرا عبارت‌هاي كاملاً صريحي در آثار خواجه نصير طوسي و كساني چون ابن‌كمّونه، قطب‌الدين شيرازي، ميرك بخاري، قوشچي، ميرداماد و... وجود دارد.در فلسفۀ غرب نيز بعد چهارم را با تكلف در آراي برخي از انديشمندان غربي در سده‌هاي ميانه، مانند آنسلم، ريشه‌يابي كرده‌اند؛ ولي برخي از انديشمندان غربي به‌درستي نشان داده‌اند كه هيچ‌ عبارت صريحي در‌اين‌باره در آثار آن‌ها وجود ندارد.كوتاه اينكه، در اين مقاله به روش تاريخي ديدگاه‌هاي انديشمندان يادشده را گردآوري كرده و به تحليل عقلي آن‌ها خواهيم پرداخت. در پايان به ‌مناسبت، به پيشينۀ بعد چهار كاهشي نزد ابن‌عرفه نيز اشاره خواهيم كرد.