سبك‌شناسيِ بلاغي نامه‌هاي رشيدالدّين فضل‌الله همداني (سوانح‌ الافكار)

رشيدالدّين فضل‌الله وزير دانشمند دورۀ ايلخانيان مغول كه صاحب‌قلمي تواناست، نويسندۀ نامه‌هايي با نام سوانح الافكار است . اين اثر دلالتي آشكار بر آگاهي وي از آرايه‌هاي ادبي دارد؛ ولي از منظر سبك‌شناسي لايه‌اي با رويكرد بلاغي تاكنون بررسي نشده‌اند. سبك‌شناسي لايه‌اي به‌عنوان ابزاري كاربردي، پژوهشگر را به دريافت معاني پنهان در متن و همچنين ايدئولوژي و گفتمان حاكم بر آن سوق مي‌دهد و در اين روش از سبك‌شناسي با رويكرد بلاغي، متن از سه منظر بلاغت ساختاري، بلاغت بينافردي و كاربست ابزارهاي مجازي زبان بررسي مي‌شود. ازاين‌رو، در اين جستار به روش توصيفي - ‌تحليلي و آماري، به‌دنبال پاسخ‏گويي به اين پرسش‌ها هستيم كه نامه‌هاي رشيدالدّين با توجّه به لايۀ بلاغي داراي چه ويژگي‏هاي سبكي است؟ اين ويژگي‏ها در ارتباط با بافت بيروني خود، چه كاركردهايي دارند و چه نوع مناسباتي از قدرت ميان نويسنده و مخاطب را آشكار مي‌كنند؟ در بررسي سبك‌شناختي نامه‌هاي رشيدالدّين و در پاسخ به اين پرسش‌ها، جايگاه مخاطب و همچنين موضع قدرتمندانۀ نويسندۀ نامه‌ها ازجمله عوامل مؤثّر بر بلاغت ساختاري نامه‌ها شناسايي شد؛ چنان‌كه نامه‌هاي خطاب به حكومتيان كه بيش از نيمي از نامه‌ها را دربرمي‌گيرند، بدون مقدّمه نوشته شده‌اند. اين امر حاكي از كم‌اهميتي اين نوع مخاطبان ازنظر نويسنده، نگاه از بالا به پايين وي و درنتيجه موضع اقتدار اوست كه خود را ملزم به رعايت اصول حاكم بر نامه‌نگاري براي جلب توجّه اين‌گونه از مخاطبان و آماده نمودن ذهن آنان نمي‌ديده است؛ درحالي‌كه در نامه‌هاي خطاب به دوستان، با مقدّمه و فراهم نمودن زمينه‌هاي لازم نامه‌ را آغاز نموده، به متن اصلي پرداخته و با رعايت تمام اصول نامه‌نگاري عصر خويش، آن را به پايان رسانده است. ازنظر بلاغت بينافردي، رشيدالدّين اگرچه روش‌هاي متنوّعي را براي برقراري ارتباط نتيجه‌بخش ميان خود و مخاطبان برمي‌گزيند، بهره‌گيري وي از «رويكرد امري» به‌عنوان روش غالب مؤيّد جايگاه مقتدرانۀ وي در برابر مخاطبان نامه‌هاست. همچنين استفادۀ پربسامد از دو شگرد بلاغي «تشبيه و استعاره» با كاركرد اثباتي حاكي از قدرت‌نمايي رشيدالدّين در تصويرآفريني ادبي است كه در راستاي ايدئولوژي حاكم بر متن و القاي آن به مخاطبان نامه‌ها در بسياري از مواقع مورد بهره‌برداري ابزاري قرار گرفته است. بنابر دستاوردهاي اين پژوهش مي‌توان گفت رابطۀ رشيدالدّين با اكثر مخاطبان در محور عمودي (از موضع بالا به پايين) تعريف مي‌شود؛ چنان‌كه وي با استفادۀ مؤثّر از امكانات زباني، افزون بر آنكه از تشبيهات و استعارات ايدئولوژيكي براي تقويت منظورهاي سياسي و فرهنگي خويش بهره مي‌برد، در موضع اقتدار مي‌ايستد و آن‌ها را به انجام دستور يا خواستۀ مورد نظر خويش سوق مي‌دهد.