خوانشي نمادين از شطرنج‌العارفين ابن‌عربي و رساله شطرنجيه شيخ علاءالدوله سمناني

نماد به‌عنوان يكي از نشانه‌هاي بيان است كه فرد به كمك آن، درونمايه‌ ناشناخته، مبهم و بيان‌ناپذير ذهن خود را آشكار مي‌سازد. عارفان براي پرورش انديشه‌هاي عرفاني خويش، از نمادپردازي بهره برده‌اند. جهان‌بيني ابن‌عربي، بهره‌گيري از نماد، اشاره و تأويل است. وي در آثارش به طرز شگرفي، در ظاهر افاده‌ معنايي خاص مي‌كند؛ اما بااين‌حال، در لايه‌هاي زيرين آن، گنجينه‌هايي از حقيقت نهفته است. جستار پيش رو با روش توصيفي‌- تحليلي به بررسي نماد در دو اثر شطرنج‌‍العارفين منسوب به ابن‌عربي و رساله‌ شطرنجيه‌ شيخ علاءالدوله سمناني پرداخته است. نتايج حاصل از اين پژوهش آن است كه ابن‌عربي به تفصيل به نمادپردازي خانه‌هاي شطرنج پرداخته و تعداد خانه‌هاي شطرنج را مطابق با صد مقام تنظيم و در برخي منزل‌ها، به معناي ظاهري آن اكتفا نموده؛ اما در برخي منازل كه معناي مذكور ضعيف و بعيد بوده، از تفسيرهاي تأويل‌گرايانه نمادها بهره برده است. درحالي‌كه شيخ علاءالدوله‌ سمناني، به‌اختصار، هريك از مهره‌هاي شطرنج را با توجه به خاصيّتي كه دارند، بر خواص و طبايع وجود انساني تطبيق داده و از بازي شطرنج‌، شطرنجي عرفاني‌- اخلاقي در انطباق با مهره‌هاي شطرنج و خاصيّت آن بر وجود انساني ايجاد نموده‌ است؛ بنابراين نظام نمادگرايي شيخ اكبر، نسبت‌به شيخ علاءالدوله بسيار پيچيده و غامض و درعين‌حال، گوياي معارف ارزشمندي از گنجينه‌هاي اسرار الهي است.