بررسي ديدگاه‌هاي شعراي كلاسيك دربارۀ ويرايش شعر و دست‌كاري در داستان با تأكيد بر آثار نظامي گنجوي

امروزه ويرايش، علمي با حدود مشخّص است. در فرآيند ويرايش، شخصي غير از نويسنده و شاعر متن توليدشده را از جنبه‌هاي زباني و فنّي ويرايش و تغييراتي در آن اعمال مي‌كند. ويرايش مدّ نظر در اين پژوهش غير از ويرايش در دوران معاصر است. در اين‌گونه ويرايش شاعر خود به دست‌كاري و تصرّف در اثر خود مي‌پردازد و بنا به سليقه و ذوق خود در طول سرايش و پس از آن تغييراتي ايجاد مي‌كند. درواقع، در شعر اوليه كه حاصل جوشش و الهام و نوعي وحي است، دخل و تصرّف مي‌شود. در تاريخ شعر فارسي شاعراني بوده‌اند كه به‌صورت اوليۀ شعر بسنده نكرده‌اند و با دست بردن در اشعار خود در راه كمال شعر گام برداشته‌اند از جمله سنايي و عطار و همچنين حافظ كه نمونۀ اكمل در اين زمينه است. نظامي گنجوي هم از ديگر شاعراني است كه به ويرايش ادبي متن اعتقاد داشته و خود نيز در شعرش ويرايش‌هايي اعمال كرده است و براي آن اصطلاح «غلط‌كاري» را برساخته است. اين ويرايش شامل تصرّف در قصص و داستان‌ها نيز مي‌شود كه به دلايلي از جمله دلايل زيبايي‌شناسيك و دلايل اخلاقي و پرهيز از تكرار در شيوۀ بيان است. پرهيز از تكرار معلول علّتي ديگر است و آن اشتراك تعدادي از قصص و داستان‌هاي نظامي با شاعران و نويسندگان ديگر ازجمله فردوسي بوده است. علاوه بر شاعران كه ديدگاه‌هايشان در اين زمينه اهميّت فراوان دارد اديبان هم دراين‌باره ديدگاه‌هاي خود را بيان كرده‌اند. برخي از اديبان موافق دست بردن در شعر هستند و برخي مخالف هرگونه دست‌كاري. همچنين اين نظريه‌ها گاه مستقيم بيان شده است و گاه غيرمستقيم كه بايد آن را از خلال مباني و قواعدي كه براي شعر بيان كرده‌اند برداشت كرد. در اين پژوهش با تأكيد بر آثار نظامي و ديدگاه‌هايش در اين زمينه، مسئلۀ ويرايش در شعر بررسي شده است.