بررسي اصل بلاغي وجاهت متكلم در نهج‌البلاغه

در فن بلاغت، اصل وجاهت متكلم (اتوس) يكي از اصول سه‌گانه‌ خطابه است كه در كنار سه اصل ديگر، يعني پاتوس (شورانگيزي در مخاطب) و لوگوس(استدلال منطقي) اضلاع «مثلث اقناع» را تشكيل مي‌دهد و اهميت زيادي در تأثيرگذاري بر مخاطبان دارد. عناصر كليدي مؤثر در ‌ايجاد اتوس عبارتند از: شخصيت فرد، تخصص و تجربه، شهرت و سابقه و شفافيت و همدلي با مخاطبان. بررسي و دقت نظر در محتواي سخنان اميرالمؤمنين علي(ع) در نهج‌البلاغه حاكي از آن است كه حضرت امير(ع) در مواضع متعدد و به اقتضاي زمان و مكان، همه‌ عناصر چهارگانه‌ اين مولفه‌ بلاغي را به كار بسته است و يكي از مهم‌ترين علل قرارگرفتن كتاب شريف نهج‌البلاغه در رديف نخستين آثار بلاغي تاريخ، در نظر گرفتن چنين ظرافت‌هايي در امر سخنوري است. در پژوهش حاضر به شيوه‌ توصيفي – تحليلي، خطبه‌ها و نامه‌هاي نهج‌البلاغه، از حيث رعايت اصل اتوس مورد واكاوي قرار گرفته است و آن‌چنان‌كه در شرح مصاديق امر خواهيم ديد، بيشترين تأكيد حضرت امير در بيان فضايل خويش، ذكر سابقه در اسلام و جهاد و همنشيني و پرورش در مكتب حضرت رسول(ص) است. بايد دانست كه در سرتاسر نهج‌البلاغه هر جا كه امام به اقتضاي بلاغت كلام، ناچار از رعايت اصل وجاهت بوده، مصلحتي وجود داشته كه يادكرد امام(ع) از فضايل خويش را موجه مي‌نمايد. به ديگر سخن، كلام اميرمؤمنان در اظهار اوصاف منحصربه‌فرد خود، صرفاً براي اثبات حقانيت ايشان در گفتار و كردار و منش و روش زندگي است كه البته با خودستايي و كبر و غرور بي‌جا در مباينت كامل قرار دارد.