ضمانت اجراي نقض حقوق شهروندي به‌منزلۀ حقوق دفاعي متهم در تحقيقات مقدماتي

براساس معيارهاي نظام دادرسي تفتيشي، كه سري، كتبي و غيرترافعي بودن تحقيقات مقدماتي است، دادسرا وظيفۀ جمع‌آوري دلايل جرم و تكميل پرونده و دفاع از منافع جامعه را به‌عهده دارد. علاوه بر اين، دادسرا به‌عنوان يك طرف دعوي عمومي، در رابطه با رعايت حقوق اساسي و حقوق شهروندي شاكي و متهم و احياناً شهود و مطلعان نيز وظايفي دارد. ضرورت رعايت حقوق اساسي و شهروندي متهمان، تعيين ضمانت اجراي لازم براي جلوگيري از نقض آن‌ها را ايجاب مي‌كند. در پيشينۀ تحقيقات مربوط به حقوق دفاعي متهم، اين امر مورد توجه و بررسي قرار نگرفته است. مسئلۀ اصلي اين است كه براي رعايت حقوق اساسي و شهروندي متهم، در قوانين اساسي و عادي با توجه به موازين حقوق بشري چه تضميناتي پيش‌بيني شده است؟ اين مسئله با روش نظري، توصيفي و تحليل حقوقي، در اين مقاله بررسي، و چهار نوع ضمانت اجرا براي آن شناسايي شده است. تضميناتي كه در نظام دادرسي ايران براي حفظ و رعايت حقوق اساسي و شهروندي متهم توسط مقامات قضائي و اداري و ضابطان دادگستري پيش‌بيني شده است عبارت‌اند از: بي‌اعتباري تصميمات و اقدامات ناقض حقوق اساسي و شهروندي متهم، ضمانت اجراهاي انتظامي ناظر بر محدوديت‌ها و محروميت‌هاي شغلي مقامات رسيدگي‌كننده، ضمانت اجراهاي كيفري نسبت به اقدامات و تصميمات غيرقانوني و ناقض حقوق دفاعي و شهروندي متهم، و مسئوليت مدني براي جبران خسارات وارده بر متهم بر اثر اقدامات ناقض اين حقوق. در اين مقاله در عنوان‌هاي جداگانه اين موارد دسته‌بندي شده و مورد بررسي قرار گرفته است.