بررسي سبك‌ شناسانۀ ژانر منشآت در دورۀ گذار (قاجاري)

دورۀ موسوم به قاجار در تاريخ ادبي ايران يك دورۀ گذار است كه در خلال حدود يك ‌صد و پنجاه سال، تمام جنبه‌هاي فكري، اجتماعي، فرهنگي، سياسي، عقيدتي و ادبي ايرانيان از وضعيت موسوم به سنّتي به وضعيت موسوم به متجدّد تغيير كرد. در اين ميان، نثر فارسي نيز بعد از يك دوره تصنّع و تكلّف با ورود به دورۀ گذار تحوّلات سبكي عمده‌اي را از سر گذراند. منشآت، ژانري است كه در كنار برخي ديگر از ژانرها نقش حلقۀ واسط بين سنّت منشآت‌نويسي گذشته و سنّت نامه‌نگاري مدرن را بازي مي‌كند. حركت بر خط تحوّلي اين ژانر، در حد خودش، مسير تحوّل نثر فارسي را از فضاهاي سنّتي به فضاهاي جديد به تصوير مي‌كشد. مسألۀ اصلي مقاله، حركت بر مسير همين خط است. ما در بازۀ زماني موردنظر بر اساس معيارهاي تنوّع زماني، ژانري و ميزان تأثيرگذاري نمونه‌هايي از منشآت و نامه‌ها را انتخاب كرديم و با بررسي تك تك آن‌ها در سه سطح زباني، ادبي و انگاره‌اي سعي كرديم مسير تحوّل نثر فارسي را در خط ژانري منشآت ترسيم كنيم. نتايج نشان مي‌دهد حركت از عربي‌گرايي به فارسي‌گرايي، از جملات طولاني مركّب به جملات كوتاه ساده، غيبت تدريجي آرايه‌هاي بديعي از متن و حركت از سازۀ فكري «شاه –خدا» به «شاه – انسان» در ژانر منشآت صورت گرفته است.