الگوهاي روابط فضايي در رباط‌هاي مسير تاريخي جرجان به نيشابور با بهره‌گيري از نحو فضا

موقعيت ويژۀ ايران در منطقه همچون چهارراهي بين تمدن‌هاي مختلف شرق و غرب، اين سرزمين را از راه‌هاي مهمي در دوره‌هاي مختلف تاريخي برخوردار كرده است. در مسير شاهراه خراسان يا شرق، يك شاخۀ فرعي در شمال خراسان واقع است. راه تاريخي جرجان به نيشابور با نُه منزلگاه نقطه‌گذاري شده است و پيشينۀ تاريخي آن به قرن چهارم تا نهم هجري بازمي‌گردد. رشته كاروان‌سراهاي پشت‌سرهم معدودي در ايران مربوط به پيش از دورۀ صفوي باقي مانده است. با توجه به اينكه كاروان‌سراهاي زنجيره‌اي به‌دليل كاركرد به‌هم‌پيوسته در پناه دادن به مسافران به‌احتمال زياد هم‌زمان ساخته شده‌اند، تحليل زنجيره‌اي از آن‌ها جايگاه ويژه‌اي در مطالعات الگوشناسي معماري ايران دارد. در اين پژوهش، ابتدا با كمك روش تفسيري‌‌تاريخي، اين مسير و منزلگاه‌ها و رباط‌هاي آن از قرن چهارم هجري به بعد شناسايي شده‌اند. در گام بعدي، با تكيه بر نظريۀ نحو فضا و گراف‌هاي توجيهي حاصل از آن، روابط فضايي اين رباط‌ها تحليل شده و با كمك روش استدلال منطقي الگوهاي حاكم بر اين روابط تفسير شده‌اند. يافته‌ها نشان مي‌دهد كه نقطۀ ورود به بناها يگانه و سردر ورودي است. هشتي به‌عنوان مفصل ارتباطي در فضاي مياني قرار دارد. اسطبل از طريق هشتي و برج از طريق اسطبل راه دارد. هشتي به ايوان ورودي حياط متصل است. اتاق‌ها اطراف حياط چيده شده‌اند؛ اما ايوانچه مفصل ميان اتاق و حياط است. وجه افتراق بناها وجود بخش‌هاي اضافي همانند اسطبل و شيوۀ اتصال آن‌ها با هشتي است. بدين‌ترتيب طرح اين بناها در حين دارا بودن الگوي واحد، با تمهيداتي ازجمله تعداد اتاق، هشتي و شكل اسطبل براي هر بنا يگانه است.