مطالعۀ‌ كيفي‌ و گونه‌شناسي‌ بادگيرهاي يك‌طرفه‌ در شرق ايران نمونۀ موردي: شهرستان خوسف‌ و روستاي خور در استان خراسان جنوبي‌

بادگير به‌عنوان يك عنصر معمارانه و مهندسي در معماري بومي ايران، در سيماي شهرهاي گرم و خشك ديده مي‌شود. امروزه با ورود تكنولوژي و تغيير سبك زندگي و همچنين افزايش ميزان گردوغبار در منطقه، بادگير جايگاه پيشين خود را در اين منطقه از دست داده و بوميان به استفاده از سيستم‌هاي سرمايشي متداول مانند كولر آبي و گازي روي آورده‌اند. در اين مقاله، شهرستان خوسف و روستاي خور از توابع بيرجند به‌عنوان نمونه‌هاي مورد مطالعه از اقليم گرم و خشك در شرق ايران برگزيده شده‌اند. در اينجا سعي مي‌شود ضمن معرفي شهرستان خوسف و روستاي خور و بررسي مختصر بافت و خانه‌هاي بومي منطقه، معماري بادگيرهاي يك‌طرفه و ساختاركالبدي آن‌ها نيز مطالعه گردد. هدف اصلي مقاله، گونه‌شناسي بادگيرهاي منطقه ازطريق بررسي موقعيت قرارگيري بادگير در پلان و مقطع بنا، پلان و نماي بادگير و ارتباط بين اتاق بادگير و ساير فضاهاست. بادگيرهاي مورد مطالعه با كمك مستندات موجود از بادگيرها و مشاهدات و برداشت‌هاي ميداني، براساس سلامت بنا، امكان دسترسي به بنا و محدوديت‌هاي تحقيق انتخاب و سعي شده تنوعي از بادگيرهاي شناخته‌شدۀ منطقه در اين نمونه‌ها باشد. روش تحقيق حاضر، توصيف و تحليل منطقي است. نوع تحقيق كيفي است و روش اصلي يافته‌اندوزي با تكيه بر مطالعات كتابخانه‌اي، مشاهده و اندازه‌گيري‌هاي دقيق در ﺑﺮداﺷﺖﻫﺎي ﻣﯿﺪاﻧﯽ است. اين مطالعه بيانگر سه گونه بادگير يك‌طرفه در منطقه است كه براساس زبان محلي با عناوين خول، شرفه و بادگير دسته‌بندي مي‌شوند. هريك از اين انواع با توجه به سهولت ساخت، هزينه و ميزان تأمين تهويه، به تعداد و در بخش‌هاي معيني از فضاهاي خانه مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در انتها، بر پايۀ اطلاعات حاصل در اين مطالعه و كمبودهاي اطلاعاتي در منطقۀ شرق ايران، پيشنهاداتي براي تحقيقات آتي ارائه شده است.