مدارس شهر يزد در روزگار آل‌كاكويه و اتابكان: بازشناسي معماري و فهم ماهيت مدارس بر پايۀ گزارش‌هاي تاريخي و شواهد محيطي

با تشكيل فرمانروايي كاكوييان در منطقۀ يزد، شهر يزد كه پيش از آن به «كثه» معروف بود، رونق يافت و حيات تازه‌اي را آغاز كرد كه بر نحوۀ توسعه و سرنوشت آيندۀ شهر مؤثر بود. در زمان كاكوييان، آبادانيِ شهر و روستاهاي تابعِ آن از سر گرفته شد. «مدرسه» يكي از گونه‌بناهاي شاخصي است كه مورخانِ تواريخ يزد به برپايي آن‌ها در اين دوره اشاره كرده‌اند. اتابكان دنبالۀ كار كاكوييان را گرفتند و علاوه‌بر ايجاد بناها و توسعۀ زيرساخت‌هاي شهري، مدارسي هم ساختند. كاكوييان و اتابكان چند مدرسه و كجا و با چه هدفي و با چه ويژگي‌هاي كالبدي و كاركردي‌اي ساختند؟ اين‌ها پرسش‌هاي پژوهش‌اند. هدف از پژوهش، پيگيري چيستي و كاركرد اين مدارس و ويژگي‌هاي معماري است. روش پژوهش «تاريخي‌‌تحليلي» است و داده‌ها با استناد به گزارش‌هاي تاريخي و شواهد معماري و شهري فراهم آمده است. براساس جست‌وجوهاي انجام‌شده، نُه مدرسه در سده‌هاي پنجم تا هشتم هجري در يزد برپا شدند كه باني آن‌ها اُمرايِ كاكويي و اتابك يا نزديكانشان بودند. برخي از اين مدرسه‌ها در داخل حصار (محلۀ شهرستان) و برخي بيرون حصار يا متصل به دروازه‌ها بنا شدند. كاركرد اصلي اين مدارس بيشتر آرامگاهي است و از وجه آموزشي اين بناها آگاهي روشني در دست نيست. اين‌گونه ‌بناها آن‌قدر اهميت داشتند كه با گنبد شاخص و سردر بلند، گاه با دو منار، ساخته مي‌شدند و در منظرۀ شهري چشمگير بودند. بيشتر مدارس ياد‌شده از بين رفته‌اند و دربارۀ وجود آثاري از آن‌ها، مانند مدرسۀ سلطان قطب‌الدين، مي‌توان حدس‌هايي زد. مدارس اين دوره را مي‌توان نياي مدارس سده‌هايِ بعدي، به‌ويژه مدارسِ مظفريان و تيموريان، به حساب آورد.