مسجد و مدرسۀ دارالاحسان سنندج: بررسي صورت اوليه و دگرگوني‌ها

مسجد و مدرسۀ دارالاحسان از مهم‌ترين بناهاي تاريخي سنندج است كه در فاصلۀ سال‌هاي ۱۲۲۶ تا ۱۲۳۲ق به دستور امان‌الله‌خان اردلان والي آن زمان كردستان ساخته شد. در صورت امروزيِ آن نشانه‌هايي وجود دارد كه نشان مي‌دهد بنا در طول زمان دچار تغييراتي شده و صورت ابتدايي آن متفاوت بوده است. با وجود توجه پيوستۀ پژوهشگران به بنا، هيچ تحقيق مستقلي دربارۀ صورت اوليۀ بنا و تغييرات ايجادشده در آن انجام نشده است. بنابراين، اين مقاله با بهره‌گيري از تركيب راهبردي تاريخي با راهبرد مطالعۀ موردي، به شناسايي، تحليل و تفسير صورت اصيل بنا و تغييرات آن در طول زمان مي‌پردازد. بدين منظور، پس از شناخت وضعيت موجود بنا، همۀ شواهد تغيير بنا با مراجعه به منابع تاريخي ازجمله گزارش‌هاي مرمتي، اسناد تصويري (عكس و نقشه)، متون تاريخي، كتيبه‌ها و خود بنا جمع‌آوري شد. بررسي و مقابلۀ اين اطلاعات نشان مي‌دهد مداخلات صورت‌گرفته در بنا و اتفاقات مرتبط با آن را مي‌توان در سه بازۀ زماني دسته‌بندي كرد. در دورۀ اول (۱۲۲۶ـ۱۲۳۲ق) بنا پس از تأسيس به‌صورت پي‌درپي دچار تغييراتي شد؛ مهم‌ترين آن‌ها تغيير جايگاه بنا به مسجدجامع شهر در سال ۱۲۲۹ق بود كه بازسازي و گسترش شبستان را به دنبال داشت. در دورۀ مياني (۱۲۳۲ـ۱۳۵۱ق/ ١٣١١ش) صورت كلي بنا تغييري نكرد، اما پس از چند دهه و با بروز مشكلاتي در توليت موقوفه‌هاي بنا خرابي‌هايي به‌صورت فزاينده در آن پديد آمد كه به تخريب و بازسازي مناره‌ها در سال ۱۳۴۳ق انجاميد. در دورۀ معاصر (۱۳۱۱ـ١٤٠١ش) بخش كوچكي در ضلع جنوبي بنا بر اثر احداث خيابان در سال ۱۳۱۱ش تخريب شد. تا سال ۱۳۱۴ش بنا در موقعيت جديدش در كنار خيابان مرمت و سامان‌دهي شد. از آن پس تا امروز، به‌ويژه با ثبت بنا در فهرست آثار ملي در سال ۱۳۲۷ش، عمدۀ اقدامات صورت‌گرفته در جهت حفظ بنا بوده و صورت آن ثابت مانده است. در پايان، مبتني‌بر اين يافته‌ها، برخي از فرضيه‌هاي دانشوران پيشين ارزيابي مي‌شود؛ فرضيه‌هايي دربارۀ مسجدجامع بودن بنا از ابتدا احتمال ناتمام ماندن ساخت بنا، و شباهت ساختار فضايي اين بنا با مساجد بومي كردستان از اين جمله‌اند.