زيبايي‌شناسي منظر براساس شعر توصيفي دورۀ غزنوي، ۳۸۰ـ۴۳۲ق

براي درك بهتر منظر و شناخت زيبايي‌هاي آن لازم است آن را از زواياي گوناگون و درعين‌حال متنوع مطالعه كنيم. بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه عمدۀ پژوهش‌هاي پيشين در باب زيبايي‌شناسي منظر، يا برگرفته از مطالعات غيرايراني و لذا بي‌ارتباط با منابع اوليه هستند و يا به رويكردهاي برآمده از سده‌هاي ميانه و متأخرتر معطوف‌اند. اين مسئله درك ما را از زيبايي منظر فرومي‌كاهد. براي مثال محدود كردن موضوع زيبايي‌شناسي منظر به جنبه‌هاي صرفاً آسماني و تأكيد بر زيبايي ماورايي ممكن است ادراك وجوه ملموس‌تر اين مقوله را مخدوش نمايد. بنابراين، شناخت زيبايي منظر ازطريق عناصر ملموس مي‌تواند به فهم عميق‌تر آن كمك نمايد. شعر توصيفي فارسي در بازۀ زماني 380ـ432ق به منظر و توصيف زيبايي‌هاي آن پرداخته است. بنابراين، مي‌توان از آن به‌عنوان مرجعي براي پاسخ‌گويي به اين پرسش بهره برد كه رويكرد ايراني به زيبايي منظر دست‌كم در آن دوره چگونه بوده است؟ براي پيشبرد تحقيق، اشعار عنصري بلخي، فرخي سيستاني و منوچهري دامغاني به‌عنوان سه شاعر دربار غزنوي بررسي شده و نمونه‌هاي مطالعاتي از ميان آن‌ها انتخاب شده است. در ادامه تلاش شده است تا ضمن تفسير اشعار منتخب، تصويري از منظر پيشِ رو يا منظر ذهنيِ شاعر بازسازي شود. مقايسۀ تصويرهاي بازسازي‌شده و همچنين نوع ادراك و توصيف شاعران يادشده با يكديگر، رويكردهاي زيبايي‌شناسي منظر در دورۀ منتخب را آشكار مي‌كند. اين مطالعه كه با نگاهي سوبژكتيو به زيبايي منظر در بازۀ زماني يادشده صورت گرفته، مبين يك زيبايي‌شناسي معطوف و متمركز بر ابعاد مادي و زميني است‌. درعين‌حال و با وجود برخي شباهت‌ها، رويكردهاي سه شاعر منتخب به زيبايي و ادراك آن تفاوت‌هاي چشمگيري با يكديگر دارند. تفاوت‌ها عمدتاً ناشي از نگاه ساختارگرا و سلسله‌مراتبي عنصري در برابر رويكرد پويا و مبتني‌بر لذت فرخي و همچنين توجه منوچهري به فرايندهاي طبيعي و جاري در منظر و اهميت بُعد زمان است.