گونه‌شناسي فضايي ـ كالبدي مساجد تاريخي استان فارس

فارس همواره به‌عنوان يكي از مراكز مهم سياسي، اجتماعي و مذهبي در ايران شناخته شده و بناهاي متعددي با كاربري‌هاي مختلف در آن شكل گرفته‌اند. در دوران اسلامي نيز ساخت مسجد به‌عنوان يك پايگاه مذهبي در اين منطقه جايگاه ويژه‌اي يافته كه سبب تبديل برخي آتشكده‌هاي آن به مسجد يا ساخت مساجدي با الگوهاي ساده تا پيچيده شده است. با گذر زمان و رسيدگي نكردن به اين بناها، برخي از آن‌ها ويران شده يا با مرمت غيراصولي، بنيان اوليۀ خود را از دست داده‌‌اند؛ اما تعدادي از آن‌ها همچنان حفظ شده و به ثبت رسيده‌اند. هدف نوشتار پيش ‌رو، معرفي مساجد تاريخي ثبت‌شده در استان و گونه‌شناسي آن‌هاست. ازاين‌رو با بهره‌گيري از روش توصيفي‌تحليلي و استدلال منطقي با بررسي 63 مورد از مساجد ثبتي استان، به گونه‌بندي نمونه‌ها براساس عناصر فضايي تشكيل‌دهنده و نوع آن‌ها به‌لحاظ محصوريت فضايي (بسته، باز و نيمه‌باز) پرداخته ‌شده ‌است. يافته‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد كه مساجد فارس به سه گونۀ اصلي شامل مساجد فاقد فضاي باز و نيمه‌باز «تك‌شبستانه»، مساجد داراي فضاي بسته و باز «شبستان و حياط» و مساجد داراي فضاي بسته و باز و نيمه‌باز «شبستان، حياط و رواق ـ ايوان‌» قابل تفكيك‌اند. علاوه‌بر اين سه گونه‌، شش مورد از مساجد مورد مطالعه نيز به‌دليل برخي ويژگي‌هاي منحصربه‌فرد، جزء نمونه‌هاي خاص در نظر گرفته شده است كه ازجملۀ آن‌ها  به مسجد سنگي ايج، سنگي داراب، جامع داراب، ايزدخواست، شيدان بوانات و خان جهرم مي‌توان اشاره كرد.