نگاهي به آهن و آهنگري در ايلام باستان براساس شواهد باستان‌شناختي و اسناد مكتوب ميخي

موضوع شروع كاربرد آهن در ساخت اشياء مختلف فلزي، همواره از مباحث مهم در باستان‌شناسي در خاور نزديك بوده است. پرداختن به اين موضوع در ايران براي مناطق مختلف يكسان نبوده و تمدن ايلام باستان از مواردي است كه توجه كمتري به خود ديده است؛ اين در‌حالي‌ست كه براساس داده‌هاي مادي و منابع ميخي، شهر شوش (از مراكز مهم ايلاميان) از ديرباز در ترانزيت فلزات مختلف به ميان‌رودان و ساخت مصنوعات فلزي (و به‌ويژه مفرغي) نقشي پررنگ داشته است؛ اما در پژوهش‌هاي صورت‌گرفته يا اين موضوع ناديده انگاشته‌ شده و يا به‌طور مستقل و با لحاظ هر دو دستۀ شواهد مادي و متون ميخي پژوهيده نشده است؛ بنابراين در پژوهش حاضر كوشش شده تا با مطالعۀ كتابخانه‌اي مدارك باستان‌شناختي، متون مكتوب ميخي و پژوهش‌هاي صورت‌گرفته دربارۀ هر دو دسته از منابع، به ‌چشم‌اندازي كلي از سير رواج آهن و ساخت اشياء آهني در ايلام باستان و نقش هر دو دستۀ منابع در اين‌باره دست‌يابيم. نتيجۀ مطالعات نشان مي‌دهد كه كاربرد آهن در ايلام در هزارۀ دوم و اوايل هزارۀ اول پيش‌ازميلاد بسيار محدود بوده است و تنها از آغاز دورۀ ايلام نو II به‌بعد است كه شاهد رواج آن هستيم؛ هم‌چنين پژوهش حاضر خاطرنشان مي‌كند كه اسناد ميخي باوجود برخي محدوديت‌ها، مي‌توانند به‌عنوان مكملي براي مواد فرهنگي مورداستفاده قرار گيرند، به‌طوري‌كه كهن‌ترين مدرك از شيئي آهني در ايلام باستان را در اختيارمان مي‌نهند؛ در اين‌ميان متون اداري مربوط به اواخر ايلام‌ نو از شوش (MDP 9) داراي اهميت ويژه‌اي هستند؛ چراكه در آن‌ها از موضوعاتي چون وجود كارگاه‌هاي آهنگري و ساخت و تحويل اشياء مختلف آهني در شوش و حومه‌اش سخن رفته است. فزون‌بر اين، مقايسۀ اطلاعات حاصل از هر دو دستۀ شواهد (منابع مكتوب و داده‌هاي باستان‌شناختي) دربارۀ آهن، كاستي‌ها و قابليت‌هاي هركدام از منابع مادي و متني را براي‌مان روشن مي‌كند.