بررسي باستان‌شناسي منظر فرهنگي خوراسگان اصفهان در راستاي بازشناسي محلۀ فراموش‌شدۀ ميان يا وُسطي از دورۀ صفوي تا عصر حاضر

خوراسگان اصفهان، در دوران صفوي و زند، قريه و در دورۀ قاجار، قريه و قصبه و در دورۀ پهلوي، قصبه و شهر بود. از سال 1343ه‍.ش. با پيوستن چندين روستا، «شهر خوراسگان» تشكيل شد و تا سال 1392ه‍.ش.، باهمين عنوان شناخته مي‌شد. از اين تاريخ با الحاق به شهر اصفهان، تحت عنوان «منطقۀ 15» يا «منطقۀ خوراسگان» ناميده مي‌شود. در پژوهش حاضر، ضمن معرفي خوراسگان و فهم حدود و ثغور آن در دوره‌هاي مختلف، ساختار يكي از محله‌هاي فراموش‌شدۀ آن به‌نام «ميان» يا «وُسطي» مطالعه و محدودۀ تقريبي آن مشخص شد. به‌علاوه، طبق بررسي‌هاي روشمند ميداني و مطالعۀ اسناد متنوع در ادوار مختلف، مشخص شد با اقدامات «باقرخان خوراسگاني» (وفات 1200هـ.ق.) و افزايش منابع آب، ثروت منطقه دوچندان شد و تأثير آن پس از مرگ او در توسعۀ خوراسگان و به‌طور خاص خانه‌هاي متعدد احداث‌شده با معماري فاخر در اين محله و به‌ويژه محدودۀ ثبتي مجموعۀ خان قابل رديابي است؛ به اين‌ترتيب، برخلاف آن‌چه تاكنون در رابطه با انتساب مجموعۀ خان به باقرخان خوراسگاني گفته شده، مشخص گرديد كه اين مجموعه توسط خان‌هاي (كدخدايان) خوراسگان ايجاد شد و توسعه پيدا كرد. در اين دوره، محلۀ وُسطي، به‌دليل وجود خانه‌هاي يادشده و بناهاي منتسب به باقرخان (مسجد و حمام)، مهم‌ترين بخش و مركز قريه و قصبه به‌حساب آمد. با افول قدرت سياسي، اجتماعي و اقتصادي خان‌هاي خوراسگان، توسعۀ محلۀ وُسطي برخلاف دو محلۀ عُليا و سُفلي متوقف شد و نقش مركزي آن كاهش پيدا كرد؛ هم‌چنين توسعۀ شهر، خيابان‌كشي‌هاي دورۀ «محمدرضاشاه پهلوي» (1320-1357هـ.ش.) و جابه‌جايي مسجد جامع از اين محله در سال 1357هـ.ش.، منجر به تخريب محله و آثار شاخص آن گرديد و اندك‌اندك نام محلۀ ميان يا وُسطي از اذهان پاك و از تقسيمات شهري خوراسگان كنار گذاشته شد.