تفسيري نو از كاربري مجموعۀ بنديان درگز براساس بازنگري در كاركرد فضاي معماري D: نمونه‌اي از نيايشگاه‌هاي خانوادگي در دورۀ ساساني

محوطۀ A بنديان درگز به‌سبب وجود فضاهاي معماري و گچ‌بري‌هاي بي‌نظير، يكي از مهم‌ترين محوطه‌هاي ساساني شمال‌شرقي ايران است كه در دهۀ 70ه‍.ش. مورد كاوش قرار گرفت و به‌عنوان نيايشگاهي متعلق به «بهرام پنجم» معرفي گرديد. در سال‌هاي بعد اين نظريه موردنقد قرارگرفته و كاربري محوطۀ بنديان در حد يك خانۀ اربابي يا مجموعه‌اي مرتبط با تدفين پيشنهاد شد. نگارندگان اين نوشتار سعي كرده‌اند تا براساس مقايسۀ فضاي معماري D بنديان كه به آتشكده معروف است با فضاهاي معماري مشابه و هم‌چنين منطبق سازي با برخي از رسومات آئيني زرتشتي، شناخت و درك بهتري از هويت معماري و كاركرد فضاهاي معماري محوطۀ A بنديان ارائه دهند. مهم‌ترين پرسش قابل‌طرح در اين پژوهش كاركرد محوطۀ A بنديان است كه از منظر ارتباط با آتش‌هاي مقدس سه‌گانه داراي چه مرتبه‌اي بوده و چه عملكردي را براي اين مجموعه مي‌توان درنظر گرفت؟ فرضيۀ قابل‌طرح براي اين پرسش بدين‌ترتيب است كه احتمالاً اين مجموعه با آتش دادگاه در ارتباط بوده و عملكرد آن به‌عنوان يك نيايشگاه خانوادگي است. پژوهش پيشِ‌رو از منظر ماهيت بنيادي و روش آن از نوع تحقيقات تاريخي و توصيفي-تحليلي است و روش گردآوري اطلاعات در آن به‌صورت ميداني-كتابخانه‌اي و براساس مقايسۀ محوطه‌هاي موردمطالعه به‌صورت ميداني و استفاده از گزارش‌هاي منتشرشده و منطبق‌سازي اين فضاهاي معماري با رسومات زرتشتيان است. نتايج پژوهش اين موضوع را مطرح مي‌سازد كه احتمالاً فضاي معماري D يك يزشنگاه بوده كه در آن براي مراسم‌هايي مانند «يزشن» از آتش دادگاه استفاده مي‌شده است و مجموعۀ بنديان نيايشگاهي خانوادگي مرتبط با خانوادۀ مرزبان نواحي شمال‌شرقي ايران در دورۀ مياني ساساني است. اين پژوهش از اين‌منظر مي‌تواند مورد اهميت باشد كه ضمن ارائۀ تفسيري نو از هويت مجموعۀ بنديان، نمونه‌اي از نيايشگاه‌هاي خانوادگي دورۀ ساساني را نمايان مي‌سازد كه تا پيش از اين تنها در منابع مكتوب قابل مشاهده بوده است.