ميراث دوگانه قرن شيعه: همگرايي و واگرايي مذاهب اسلامي در عصر آل‌بويه

دوران تسلط خاندان آل ‌بويه بر دارالخلافه بغداد (334-447ق)، كه به «قرن شيعه» معروف است، اغلب به عنوان دوره‌اي از احياي فرهنگي و علمي در جهان اسلام شناخته مي‌شود. اين پژوهش با بهره‌گيري از رويكرد تاريخي- تحليلي، به بررسي تأثيرات و ميراث اين دوره بر روابط ميان پيروان مذاهب اسلامي ‌پرداخته است. نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه در نيمه اول قرن شيعه، اميران بويهي با تكيه بر اقتدار نظامي و به كارگيري سياست‌هاي غير مذهبي، موفق به ايجاد تعادلي ميان سران سياسي، نظامي و مذهبي داخل و خارج از قلمرو خود شدند. اين تعادل قدرت، زمينه‌ساز ترويج رواداري مذهبي و همگرايي بيشتر ميان مذاهب گرديد و به تبع آن، رشد و توسعه علمي و فكري را به همراه داشت. در اين فضاي نسبتاً باز، علماي اماميه توانستند با بهره‌گيري از فرصت‌هاي به‌وجود‌آمده و به‌كارگيري رويكردي تقريبي، زمينه‌هاي رشد هويتي، فقهي و كلامي مكتب تشيع را در جهت همپايگي با مذاهب اهل سنت فراهم آورند. اما در نيمه دوم اين قرن، با تغيير در مناسبات قدرت و افزايش تنش‌ها، شرايط دگرگون شد. جامعه اهل سنت بغداد با هدايت خليفه عباسي، به تقويت سنت‌گرايي و احياي مكتب تسنن پرداخت و مشروعيت نظريه‌هاي غير سني خلافت و راست‌ديني شيعيان و معتزله را به چالش كشيد. بدين روي، براي قرن شيعه مي‌توان ميراثي دوگانه و تركيبي از همگرايي و واگرايي ميان مذاهب اسلامي تصور كرد؛ دوره‌اي كه همزمان بستر همكاري و رشد مشترك و نيز زمينه تقابل و تفرقه را فراهم ساخت.