بررسي عملكرد بندهاي اصلاحي در دانه بندي رسوبات در حوضه متأثر از جريان واريزه (ننور بانه)

سابقه و هدف: فرسايش توده‌اي حركت سنگ و خاك به پايين شيب است كه عمدتاً به دليل نيروي ثقل است. يكي از مهمترين حركت‌هاي توده‌اي، جريان واريزه‌اي بوده، كه درواقع لغزش‌هاي سريع در حال حركت هستند و بلاي طبيعي بسيار خطرناكي در مناطق كوهستاني است. روش‌هاي بيولوژيك و مهندسي مختلفي جهت كنترل فرسايش و جلوگيري از حركت رسوبات به قسمت‌هاي پايين‌دست وجود دارد. بندهاي اصلاحي متداول‌ترين روش مورد استفاده براي كنترل جريان واريزه مي‌باشند. هدف اصلي از ساخت آنها كنترل و كاهش ميزان رسوبات ورودي به رودخانه‌ها مي‌باشد. در مناطقي كه جريان واريزه‏اي وجود دارد، ممكن است پشت بندها از رسوبات درشت دانه و واريزه‏اي پر ‏شود، از اين رو ضرورت دارد عملكـرد ايـن سـازه‏هـا در نگهداشـت رسـوبات مختلف بررسي شود. در بخش‌هايي از حوضه ننور بانه جريان واريزه‌اي وجود داشته كه سبب خسارت به جنگل‌هاي پايين-دست آنها شده و همچنين سبب پرشدن آبراهه‌ها و مخازن بندهاي اصلاحي شده است. لذا، هدف از اين تحقيق بررسي عملكرد بندهاي احداث‌شده در بخش‌هايي از حوضه از لحاظ دانه‌بندي رسوبات است.مواد و روش‌ها: با استفاده از منابع، اطلاعات و نقشه‌هاي موجود، 58 نقطه از سطح حوضه مشخص و از خاك سطحي آنها نمونه‌برداري صورت گرفت. براي تعيين توزيع اندازه ذرات خاك از روش هيدرومتري با قرائت 24 ساعته و سري الك استفاده گرديد. در اين پژوهش، تعداد 88 بند گابيوني و ملاتي مورد ارزيابي قرارگرفت. از هر بند در دو نقطه و از دو عمق نمونه رسوب تهيه گرديد (در مجموع 57 نمونه رسوب). نمونه‌هاي رسوب پس از هوا خشك‌شدن از الك 2 ميلي‌متري عبور داده شده و توزيع اندازه ذرات كوچكتر از 2 ميلي‌متر با استفاده از روش هيدرومتري (قرائت 24 ساعته) و الك مشابه نمونه‌هاي خاك تعيين گرديد. جهت تعيين توزيع اندازه ذرات بزرگتر از 2 ميلي‌متر نيز از روش الك (الك‌هايي با قطرهاي بزرگتر از 2 ميلي‌متر) استفاده گرديد. در نهايت منحني‌هاي دانه‌بندي و همچنين D50 رسوبات پشت مخازن بررسي و كارايي اين بندها در به دام‌اندازي رسوبات ريزدانه و رسوبات واريزه‌اي و درشت‌دانه با مقايسه توزيع اندازه ذرات نمونه خاك‌هاي بالادست بندها و رسوبات پشت بندها بررسي گرديد.يافته‌ها: با توجه به توزيع اندازه ذرات زير 2 ميلي‌متر نمونه‌هاي خاك و رسوب، نسبت شن، سيلت و رس در نمونه‌هاي رسوب بندهاي اصلاحي (با مقادير ميانگين 90.53، 5.45 و 4.02، به ترتيب براي شن، سيلت و رس) با نسبت آنها در نمونه خاك‌هاي بالادست بندها تفاوت نسبتاً فاحشي داشت. نتايج نسبت D50 (بخش زير 2 ميلي‌متر) رسوبات به نمونه خاك بالادست بندهاي اصلاحي (با ميانگين 25.92) نير نشان داد بيشتر بندهاي اصلاحي در به دام انداختن ذرات شن و درشت‌تر از آن مؤثر بوده اما در نگهداري ذرات ريزتر كارايي كمتري داشته‌اند. بالابودن مقادير D50 كل رسوبات (با ميانگين 3.80) نيز تأييدكننده اين مطلب بوده و نشان مي‌دهد قسمت اعظم رسوبات به دام‌افتاده، درشت دانه هستند. شواهد محلي و مطالعات عرصه اي نيز نشان داد تعدادي از بندهاي اصلاحي قرارگرفته در مسير جريان واريزه‌اي در يك يا دو رخداد بارشي به‌طور كامل پر شده بودند.نتيجه‌گيري: نتايج تجزيه و تحليل رسوب نشان داد بيشتر بندهاي اصلاحي در نگهداري رسوبات واريزه‌اي و درشت‌دانه بسيار مؤثر بوده و مانع حركت آنها به پايين‌دست شده‌اند. اما اين بندها در به-دام‌انداختن رسوبات دانه‌ريز تأثير كمي داشته و به‌نظر مي‌رسد به روش‌هاي مكملي براي كنترل و به-دام‌انداختن رسوبات ريزدانه ناشي از جريان واريزه و جريان‌هاي بعدي، در پايين دست بندها نياز باشد. هرچند نمي‌توان نقش اين بندها در كاهش شدت جريان آب، كاهش دبي اوج سيلاب‌ها، حفاظت از جاده‌ها و مناطق مسكوني پايين دست و بسياري اثرات ديگر را ناديده گرفت.