اثر گردشگري بر خدمات فرهنگي زاينده‌رود (حوزه آبخيز اسكندري)

مقدمه خدمات فرهنگي بوم‌سازگان (CES) به منافع غيرمادي و تماس غيرفيزيكي انسان‌ها با آبخيز گفته مي‌شود. از جمله شاخص‌هاي CES، ارزش‌هاي زيبايي‌شناختي و معنوي، حس مكان و الهامات و سيستم دانش و ارزش‌هاي آموزشي مي‌باشد. انسان ابتدا بر اساس فرهنگ خود محيط را درك و سپس منافع غيرمادي را از بوم‌سازگان دريافت مي‌كند. از طرفي، گردشگري يكي از فعاليت‌هاي تأثير گذار بر فرهنگ و خدمات بوم‌سازگان است. در واقع؛ گردشگري پديده‌اي اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي است كه با جابه‌جايي مردم به مكاني خارج از محل زندگي‌شان ارتباط دارد. گردشگري مي‌تواند تأثيرات متفاوتي مانند تغيير در ارزش‌ها، رفتار افراد، روابط زندگي جمعي، سبك زندگي، سطوح امنيت و غيره را به دنبال داشته باشد. در اين راستا؛ با توجه به اين مهم، پژوهش حاضر با هدف ارزيابي اثر فعاليت‌هاي گردشگري بر مؤلفه‌هاي CES در آبخيز اسكندري واقع در بالادست حوضه سد زاينده‌رود انجام شد. اين حوضه واقع در استان اصفهان و شامل شهرستان‌هاي بويين و ‌مياندشت، تيران و كرون، چادگان، خوانسار، فريدن و فريدون‌شهر مي‌باشد. مواد و روش‌ها  پژوهش حاضر از نوع كاربردي و توصيفي- تحليلي است كه داده‌هاي آن به روش‌هاي كتابخانه‌اي، مشاهده و مطالعات ميداني شامل پرسشنامه و مصاحبه چهره به چهره جمع‌آوري شده است. بر اين اساس، پس از بررسي جاذبه‌هاي گردشگري محدوده مورد مطالعه؛ به‌منظور ارزيابي اثر گردشگري بر CES، شاخص‌هايي در قالب پرسشنامه بر مبناي طيف ليكرت طراحي شد. طيف ليكرت، شامل پاسخ‌هايي از خيلي‌كم (1) تا خيلي‌زياد (5) مي‌باشد. در ادامه، روايي پرسشنامه‌ها توسط متخصصين خبره مورد تأييد قرار گرفت. براي تعيين پايايي شاخص‌هاي مورد بررسي از آلفاي كرونباخ استفاده شد. ميزان آلفاي كرونباخ براي شاخص‌هاي حس مكان، ارزش‌هاي زيبايي‌شناختي و معنوي و سيستم دانش و ارزش‌هاي آموزشي به‌ترتيب 0.85، 0.93 و 0.88 به‌دست آمد. سپس با پيمايش در منطقه، نسبت به تكميل پرسشنامه‌ها توسط گردشگران اقدام گرديد. در نهايت، تجزيه و تحليل داده‌هاي جمع‌آوري شده و مقايسه آماري با استفاده از آزمون t تك نمونه‌اي در نرم‌افزار SPSS انجام شد. در مرحله بعد؛ براي ارزيابي CES در حوزه آبخيز اسكندري، از تعداد افراد بازديدكننده از مناطق گردشگري طبيعي نيز استفاده شد. در اين راستا؛ ابتدا تعداد افراد بازديدكننده محاسبه، سپس براي بيان شاخص گردشگري بدون بعد، دامنه صفر تا يك به چهار طبقه با دامنه يكسان طبقه‌بندي شد. نتايج و بحث  نتايج پژوهش حاكي از آن است كه در مجموع، فعاليت‌هاي گردشگري بر CES نقش مؤثري داشته است. البته اين تأثير در ابعاد مختلف يكسان نيست و مؤلفه‌هاي CES يعني ارزش‌هاي زيبايي‌شناختي و معنوي، حس مكان و الهامات و سيستم دانش و ارزش‌هاي آموزشي به‌ترتيب اولويت اول تا سوم را به خود اختصاص داده‌اند. در اين راستا؛ براي سنجش مؤلفه حس مكان و الهامات از شاخص‌هاي تشديد علاقه گردشگران، افزايش ارزش منطقه، احساسات، بازديد بيشتر و حس مسئوليت بيش‌تر گردشگران استفاده شد. ارزش‌هاي زيبايي‌شناختي شامل تنوع فضايي، اصلاح عيوب و نقوص فضاها، افزايش كيفيت و زيبايي، افزايش هويت كالبدي و نظم ظاهري فضاي منطقه بوده است. ضمن‌اينكه؛ شاخص‌هاي احترام بيش‌تر به قوانين اجتماعي، افزايش مسئوليت‌پذيري و جرئت ابراز انديشه، رعايت بيش‌تر حقوق ديگران، پايبندي گردشگران به تقويت صلح و قوانين حقوق بشر و ارتقاي دانش گردشگران در طرز استفاده از منابع طبيعي مربوط به مؤلفه سيستم دانش و ارزش‌هاي آموزشي مي‌باشد. هم‌چنين؛ نتايج حاصل از آزمون معناداري، دلالت بر اثر معني‌دار فعاليت‌هاي گردشگري بر مؤلفه‌هاي CES بود (P=0.05). ضمن‌اينكه؛ شهرستان‌هاي فريدون‌شهر، خوانسار، چادگان، فريدن، بويين و مياندشت و تيران و كرون به‌ترتيب بيش‌ترين گردشگران را به خود اختصاص داده‌اند. نتيجه‌گيري  در مجموع؛ بيش‌ترين تأثير فعاليت‌هاي گردشگري بر روي شاخص‌هاي افزايش كيفيت و زيبايي منطقه (30.00)، بازديد بيشتر گردشگران در اثر فعاليت‌هاي گردشگري (28.30) و رعايت بيش‌تر حقوق ديگران با ميانگين 23.50 مي‌باشد. ضمن‌اينكه، تعداد افراد بازديدكننده از مناطق گردشگري پس از فعاليت‌هاي گردشگري مثبت ارزيابي شده است. در واقع؛ فعاليت‌هاي گردشگري در اين منطقه سبب شده است مردم علاقه بيشتري به مناطق گردشگري طبيعي پيدا كنند، به‌طوري كه همه تصورات، احساسات و اشتياق آن‌ها براي بازديد از منطقه متأثر از فعاليت‌هاي گردشگري است. با اين وجود؛ از آنجا كه تأثيرات نامبرده از سطح ايده‌آل فاصله دارد، به‌منظور اثرگذاري فعاليت‌هاي گردشگري در منطقه، تقويت سازوكارهاي نظارتي و اجرائي و برنامه‌ريزي با توجه به پتانسيل‌هاي منطقه به‌همراه ايجاد زيرساخت در خصوص توريسم و اكوتوريسم پيشنهاد مي‌شود.