ارزيابي تنوع ژنتيكي كرم‌هاي خاكي در زمين‌هاي كشاورزي و مراتع زاگرس شمالي

بيشترين بخش تنوع زيستي بوم‌‌سازگان‌هاي خشكي، در مراتع و زمين‌هاي كشاورزي است. رشته‌ كوه زاگرس به‌لحاظ اهميت زيست‌شناختي از غني‌ترين و متنوع‌ترين تنوع زيستي برخوردار است كه با مخاطرات تغيير كاربري اراضي و گونه‌هاي مهاجم مواجه مي‌باشد. كرم‌هاي خاكي، مهندسان اكوسيستم خاك در فرآيندهاي فيزيكوشيميايي خاك و مطالعات تكاملي بسيار مورد توجه قرار گرفته‌اند. پژوهش‌هاي اخير حاكي از اثر نامطلوب فعاليت‌هاي انساني و تغيير كاربري اراضي بر تنوع كرم‎هاي خاكي است. از آنجا كه شناسايي كرم هاي خاكي با استفاده از روش‌هاي ريخت‌شناسي داراي ابهاماتي است؛ براين اساس براي تفكيك كرم ها نيازمند بكارگيري راهكارهاي ژنتيكي و استفاده از نشانگرهاي مولكولي هستيم. در اين پژوهش با استفاده از اطلاعات ريخت‌‌‌شناسي و نشانگر مولكولي COI، واحدهاي عملكردي تاكسونوميك OTU) ها)[1] در كرم‌هاي خاكي شناسايي شدند. سپس با استفاده ازروش تجزيه و تحليل آماري چندفاكتوري تأثير كاربري‌هاي زراعي بر تنوع ژنتيكي كرم‌هاي خاكي در زاگرس مركزي، شهرستان بروجرد مورد بررسي قرار گرفت. براساس نتايج درخت تبارشناختي، نمونه هاي به‌دست آمده از اين پژوهش به 13 OTU متعلق به هفت جنس تفكيك شدند. نتايج مقايسه‌ مراتع و زمين‌هاي زراعي گندم، يونجه، چغندرقند و شبدر نشان داد كه OTUهاي زمين‌هاي زراعي، همگي متعلق به خانواده‌ Lumbricidae و OTU هاي مراتع علاوه بر اين خانواده، در خانواده‌هاي Megascolecidae و Hormogastridae قرار داشت. در مجموع، چهار جنس Helodrilus، Aporrectodea، Bimastos و Allolobophora در زمين‌هاي كشاورزي و شش جنس Metaphire، Aporrectodea، Bimastos، Esenia، Allolobophora و Hormogaster در مراتع مشاهده گرديد. نتايج تجزيه و تحليل رتبه‌بندي روش تجزيه و تحليل چندفاكتوري در گروه‌هاي كاربري زمين، ويژگي‌هاي فيزيكوشيميايي خاك و شاخص‌هاي فراواني و تنوع زيستي OTUهاي كرم‌هاي خاكي با نه فاكتور در 36 متغير نشان داد كهOTU ‌ هاي C، H و I همگي از گونه‌ Aporrectodea rosea بيشترين كارآيي براساس تجزيه و تحليل چند فاكتوري را در فراواني و تنوع زيستي داشته است. شاخص كارآيي تنوع زيستي كرم‌هاي خاكي بوم‌سازگان مراتع در تمامي موارد بيشتر از سيستم‌هاي كشاورزي بوده است. كشت يونجه در مقايسه با ساير بوم‌سازگان‌هاي زراعي (گندم، چغندرقند و شبدر) بيش‌ترين شاخص كارآيي در تنوع زيستي كرم‌هاي خاكي را داشته است و كمترين شاخص كارآيي در كشت گندم بوده است. زمين‌هاي زراعي چغندرقند و يونجه تنوعOTU  بيشتري در مقايسه با زمين‌هاي زراعي شبدر و گندم داشته است. گزينش كشت يونجه در تناوب زراعي سبب تنوع زيستي كرم‌هاي خاكي و پايداري بوم‌‌‌نظام‌هاي كشاورزي خواهد شد. با توجه به اهميت كرم‌هاي خاكي در ارائه‌ خدمات اكوسيستم و كيفيت خاك، ضروري است كه پژوهش‌هاي بيشتري در زمينه‌ اثر بوم‌نظام‌هاي زراعي رايج بر تنوع زيستي كرم‌هاي خاكي صورت گيرد.