واكاوي مفهوم انقباض شهري و عوامل مؤثر بر شكل‌گيري آن (نمونۀ موردي: شهر اركواز استان ايلام‌)

مقدمه از اساسي‌ترين چالش‌هاي مرتبط با رشد و توسعۀ شهرها در سال‌هاي اخير، پديدۀ انقباض شهري است كه با توجه به موقعيت سياسي، اجتماعي و اقتصادي شهرهاي مختلف جهان، دلايل مختلفي براي شكل‌گيري آن وجود دارد. اكثر بررسي‌هاي صورت‌گرفته در اين زمينه نشان مي‌دهد يكي از دلايل عمدۀ به وجود آمدن پديدۀ انقباض شهري، از دست رفتن جمعيت و كوچك شدن شهرها است. انقباض شهري براي اولين‌بار در پايان دهۀ 1990 براي اذعان عمومي به صنعتي شدن گسترده، خالي بودن مسكن و كاهش جمعيت تجربه‌شده در شهرهاي آلمان شرقي پساسوسياليستي مورد استفاده قرار گرفت. در واقع اصطلاح انقباض شهري اولين‌بار توسط محققان آلماني براي اشاره به شهرهايي كه دچار كاهش جمعيت و زيان اقتصادي ناشي از صنعتي شدن بودند، پيشنهاد شد. هدف از اين پژوهش، بررسي ادبيات نظري مرتبط با پديدۀ انقباض شهري، جمع‌بندي شاخص‌هاي مطرح در اين پديده و در نهايت بررسي اين شاخص‌ها و علل رخداد اين پديده در استان ايلام و شهر مرزي اركواز در اين استان است. اركواز يكي از شهرهاي مرزي استان ايلام و در فاصلۀ 43 كيلومتري جنوب شهر ايلام و 75 كيلومتري شمال شرقي مهران و 180 كيلومتري شمال غربي پل دختر ‌است. اين شهر از ادغام 7 روستا به نام‌هاي قلعه‌دره، وركبود، خوشنام‌آباد، شهرك، بان باباخان، منصورآباد و داراب پديد آمده است و براساس سرشماري آمار سال 1395، 11977 نفر جمعيت دارد. شغل اهالي اين شهر بيشتر كشاورزي و دامداري است. روند تحولات جمعيت در اين شهر نشان مي‌دهد در سال 1345، جمعيت اركواز معادل 369 نفر بوده كه با نرخ رشدي برابر 13/5 درصد در سال 1355 به 1308 نفر رسيده است. جمعيت اين شهر در سال 1365 برابر 7413 نفر بوده كه نرخ رشد آن طي دورۀ 1355ـ 1365 معادل 18/9 درصد بوده و در سال 1375 به 10654 نفر رسيده است كه نرخ رشد اين دوره (1365ـ 1375) برابر 3/7 درصد و در سال 1385 با جمعيت 14334 نفر، كه نرخ رشد اين دهه (1375ـ 1385)نيز به 3/10 درصد رسيده است. درخور يادآوري است كه رشد جمعيت اركواز در سال‌هاي 1355 و 1365 مربوط به رشد طبيعي جمعيت شهر و يا مهاجرت به شهر اركواز نبوده‌، بلكه مربوط به جمعيت آبادي‌هايي است كه به شهر الحاق شده و شهر اركواز را تشكيل داده‌اند. اما از سال 1385 تا سال 1395 نرخ رشد اين شهر منفي و برابر 0/01- بوده است. با توجه به آمار يادشده اين شهر در حال تجربۀ پديدۀ كاهش جمعيت و انقباض شهري است. مواد و روش‌هاروش انجام اين پژوهش به صورت كيفي است، به اين صورت كه تلاش شده است با استفاده از روش تحليل محتواي كيفي، عوامل و پيشران‌هاي حاكم بر انقباض شهري شهر اركواز در استان ايلام شناسايي شوند. براي گردآوري داده‌ها از مصاحبۀ نيمه‌ساختاريافته با مردم و مسئولان شهري به صورت جداگانه استفاده شده و درمجموع 54 مصاحبه از ساكنان و مسئولان صورت گرفته و از روش كدگذاري براي تحليل داده‌ها استفاده شده است.يافته‌هابررسي‌هاي نظري و پيشينۀ پژوهش نشان داد علل بروز پديدۀ انقباض شهري در جهان را مي‌توان در ابعاد جهاني شدن، زوال اقتصادي و صنعت‌زدايي، تصميمات سياسي و طبقه‌بندي مجدد شهرها، مسائل محيط ‌زيستي، مسائل كالبدي (دسترسي به خدمات و زيرساخت‌ها) و تغييرات جمعيتي به دليل كاهش ميزان مواليد يا افزايش مرگ‌ومير، دسته‌بندي كرد. براي دستيابي به علل وقوع پديدۀ انقباض شهري در اركواز با ساكنان، مديران و مسئولان شهر و استان مصاحبه شد. جهت مصاحبه، افراد از ميان ساكنان بالاي 25 سال كه سابقۀ سكونت حداقل 5 سال داشته‌اند براي مصاحبه انتخاب شدند. مسئولان شهر اركواز از ميان افراد با سابقۀ سكونت و اشتغال در شهرداري اين شهر و استانداري ايلام انتخاب شدند. مفاهيم استخراج‌شده از مصاحبه‌ها به منظور شناسايي عوامل مؤثر بر پديدۀ انقباض شهري در اركواز ابتدا 63 مورد بود كه با ادغام بعضي از آن‌ها و همچنين حذف تعداد ديگري به علت عدم تكرار طي مصاحبه، 40 مفهوم مبناي كار قرار گرفت. اين مفاهيم در قالب 5 مقولۀ اصلي دسته‌بندي شدند. 12 مفهوم در «مقولۀ كالبدي»، 12 مفهوم در «مقولۀ اقتصادي»، 5 مفهوم در «مقولۀ اجتماعي»، 6 مفهوم مرتبط با «مقولۀ سياسي» و 5 مفهوم در مقولۀ «زيست‌محيطي» قرار گرفتند.در مقولۀ كالبدي مفاهيم كمبود امكانات آموزشي، كمبود امكانات درماني، كمبود امكانات تفريحي، كمبود خدمات بانكي، عدم دسترسي به سيستم‌هاي حمل‌و‌نقلي سريع، كمبود امكانات ورزشي، كمبود مسكن مناسب، كمبود زيرساخت‌هاي فناورانه، كيفيت سطح پايين امكانات آموزشي و درماني موجود و نبود امكانات شهري به‌رغم تبديل شدن از روستا به شهر، قرار دارند. كمبود فرصت شغلي، كمبود بازارهاي محلي، ركود بازار، سطح پايين درآمدها، نبود فرصت‌هاي سرمايه‌گذاري، كمبود شغل متناسب با سطح تحصيلات بالاتر جوانان، كمبود بودجۀ شهرداري، عدم امكان پيشرفت، فقر و كمبود شغل، ميزان اشتغال پايين زنان، درآمد پايين، نبود صنعت و كارخانه از مفاهيمي بود كه مصاحبه‌شوندگان به آن اشاره كرده بودند و در مقولۀ اقتصادي قرار گرفتند. در مقولۀ زيست‌محيطي به مفاهيم كمبود منابع آبي حتي در بخش آب شرب، كمبود آب شرب و كيفيت پايين آن، وضعيت آب‌وهوا و ريزگردها اشاره شد. مفاهيم تنش‌زا بودن نقاط مرزي، بي‌توجهي مسئولان شهرهاي مرزي، وعده‌هاي محقق‌نشدۀ مسئولان، تغيير مرزهاي سياسي (تبديل شدن اركواز به بخش)، مديريت كشور و بي‌توجهي به نواحي مرزي و توجه صرف به مركز و كمبود امكانات دولتي در مقولۀ سياسي قرار گرفتند. در نهايت در مقولۀ اجتماعي به حركت جمعيت به سمت سالخوردگي، احساس عدم امنيت، عدم تمايل جوانان به فرزندآوري، عدم تمايل نيروي جوان به كشاورزي به دليل بازدهي اقتصادي پايين به‌رغم زحمت زياد، عدم اميد به آيندۀ جوانان جهت بهبود وضعيت در اركواز اشاره شد. نتيجه‌گيرييافته‌هاي اين پژوهش نشان داد عوامل انقباض شهري در شهر اركواز را مي‌توان در ابعاد مختلف كالبدي، اقتصادي، محيط‌ زيستي، سياسي و اجتماعي دسته‌بندي كرد. در اين پژوهش براساس تكرار مفاهيم يادشده در مصاحبه‌ها، مفاهيم و مقولات استخراج‌شده در بررسي علل پديدۀ انقباض شهري در اركواز اولويت‌بندي شدند. مقولات وابسته به بعد اقتصادي از جمله كمبود شغل و فقر، سطح پايين درآمدها، عدم امكان پيشرفت و بعد محيط‌ زيستي شامل كيفيت آب شرب و منابع تأمين آب بيشترين تأثير را بر زوال شهري اركواز داشته‌اند.