بررسي وضعيت دسترس‌پذيري و پراكنش فضايي خدمات شهري با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) در محلات شهري اردبيل (نمونۀ موردي: واحدهاي لباسشويي و خشكشويي)

مقدمه در پنجاه سال گذشته، افزايش جمعيت و شهرنشيني به رشد و گسترش بي‌وقفه شهري منجر شده است. به بياني، مي‌توان گفت كه جمعيت شهري افزايش يافته است، اما خدمات شهري موجود به دليل پراكندگي نامناسب و دسترسي ناكافي نتوانسته پاسخ‌گوي نيازهاي متنوع مردم باشد. بنابراين رشد سريع شهرها از ظرفيت سازمان‌ها و مديران شهري براي ارائۀ خدمات زيربنايي و عمومي به شهروندان فراتر رفته است. پراكندگي و توزيع متناسب كاربري‌هاي خدمات شهري يكي از ملاحظات مهم در برنامه‌ريزي كاربري اراضي شهري است. با توجه به پراكندگي نابرابر كاربري‌هاي خدمات شهري، هنگام استفاده از اين كاربري‌ها، امكان ايجاد بحران‌هاي اجتماعي و مشكلات فضايي وجود دارد. پراكندگي فضايي نامناسب كابري‌هاي خدمات شهري، جابه‌جايي بيشتر در فواصل طولاني‌تري را براي استفاده از خدمات ارائه‌شده توسط آن‌ها ايجاب مي‌كند. كه اين امر به ايجاد هزينه‌هاي اضافي، اتلاف وقت، افزايش ازدحام جمعيت، ترافيك، آلودگي هوا و دسترسي ناكافي به خدمات براي برخي خانواده‌ها را نيز شامل منجر مي‌شود. به‌عكس، توزيع مناسب خدمات شهري امكان دسترسي مطلوب به كاربري‌هاي خدماتي را فراهم مي‌آورد و نه تنها در ارتقاي سلامت، امنيت و آرامش جامعه نقش به‌سزايي دارد، بلكه به ‌عنوان شاخصي مهم در جهت دستيابي به رفاه اجتماعي عمل مي‌كند. در واقع مي‌توان گفت كه دسترسي مطلوب و توزيع مناسب كاربري‌هاي خدمات شهري در تمامي مناطق شهري به معناي ارائۀ خدمات مناسب در زمان و مكان مناسب است. در اين راستا، اقدام سنجيدۀ مديريت شهري در توزيع فضايي كاربري‌هاي خدمات شهري براي بهبود كيفيت فيزيكي محيط و در نتيجه، ارتقاي كيفيت زندگي مردم و دستيابي به پايداري شهري ضروري است. براي اين‌منظور، درك و تجزيه‌وتحليل وضعيت فعلي پراكنش فضايي كاربري‌هاي خدمات شهري بسيار مهم است كه در آن پيگيري توزيع مناسب و دسترسي آسان به خدمات اين كاربري‌ها مستلزم تخصيص منابع با مطلوب‌ترين تركيب است. شهر اردبيل در دهه‌هاي اخير شاهد رشد سريع جمعيتي و فيزيكي بوده است. با اين‌حال، توزيع كاربري‌هاي مختلف خدمات شهري با رشد و گسترش جمعيت و ساختار فيزيكي شهر مطابقت ندارد. اين عدم تعادل در توزيع مراكز خدمات شهري نه تنها مي‌تواند به ترويج سفرهاي درون‌شهري و تشديد آلودگي منجر شود، بلكه تعادل جمعيتي را نيز مختل مي‌كند و فضاهاي شهري را در تضاد با ابعاد اجتماعي و اقتصادي گسترش مي‌دهد. بنابراين با بررسي توزيع و دسترسي به كاربري‌هاي خدمات شهري مي‌توان الگوي فضايي آن‌ها را در مناطق مختلف شهري شناسايي كرد. اين امر به نوبۀ خود مي‌تواند به ارائۀ راهكارهايي منجر شود كه دسترسي ساكنان به چنين كاربري‌هايي را بهبود بخشد و موجب افزايش كيفيت زندگي آنان شود. مشاغل لباسشويي و خشكشويي به‌ويژه موضوع مورد مطالعه در اين پژوهش از جمله انواع فعاليت‌ها و خدماتي هستند كه در دسته‌بندي واحدهاي صنفي خدماتي خاص در شهرها فعاليت مي‌كنند و به نوعي نياز اكثريت شهروندان به خدمات اين واحدها را پاسخ‌گو هستند. پژوهش حاضر روي مشاغل لباسشويي و خشكشويي به عنوان نمونه‌اي خاص از بخش‌هاي خدماتي در شهرها تمركز كرده و با تكيه بر برخي از قابليت‌هاي تحليل فضايي در محيط ArcGIS، اقدام به تحليل توزيع فضايي اين مشاغل در شهر اردبيل كرده است. در اين راستا سؤال اصلي پژوهش به اين شرح است كه وضعيت دسترس‌پذيري و پراكنش فضايي واحدهاي لباسشويي و خشكشويي در سطح محلات شهر اردبيل به چه صورت است؟ مواد و روش‌هاپژوهش حاضر از نظر نوع تحقيق، كاربردي ـ توسعه‌اي و روش انجام آن توصيفي ـ تحليلي بر پايۀ روش‌هاي گرافيك مبناست. روش گردآوري اطلاعات به صورت كتابخانه‌اي ‌(اسنادي) و ميداني است. به اين‌صورت كه ابتدا با بهره‌گيري از روش كتابخانه‌اي، مقدمه، پيشينه و مباني نظري پژوهش تدوين شد. همچنين با استفاده از روش برداشت ميداني (GPS) مكان‌هاي دقيق واحدهاي لباسشويي و خشكشويي در سطح محلات شهر اردبيل مورد شناسايي قرار گرفته و مختصات آن‌ها ثبت شد. بعد از تصحيح خطاها و كدگذاري دقيق مكان‌هاي برداشت‌شده در محيط نرم‌افزار Googel Earth، داده‌هاي نهايي براي تشكيل پايگاه اطلاعات جغرافيايي وارد نرم‌افزار ArcGIS شد تا در محيط اين نرم‌افزار به تحليل آن‌ها پرداخته شود. براي تجزيه‌وتحليل اطلاعات نيز از مدل‌هاي تحليل فضايي و آمار فضايي در محيط ArcGIS همچون تحليل خود همبستگي فضايي و تحليل لكۀ داغ مورد استفاده قرار گرفت. يافته‌هادر پژوهش حاضر به بررسي وضعيت دسترس‌‌پذيري و پراكنش فضايي خدمات شهري (در اين تحقيق، واحدهاي لباسشويي و خشكشويي) در سطح محلات شهر اردبيل پرداخته شد و نتايج به‌دست‌آمده نشان داد از لحاظ وزنۀ فراواني واحدهاي مورد بررسي در سطح محلات شهر اردبيل، محلات شمارۀ 10-1، 8 -2، 5-3 و4-4 هر يك با 5 واحد داراي بيشترين فراواني و محلات 9-2، 2-3، 10-3، 1-4، 2-4، 5-4، 6-4 و10-4 بدون هيچ‌گونه واحد لباسشويي و خشكشويي در آخرين رده‌بندي از نظر فراواني واحدهاي يادشده قرار مي‌گيرند. وضعيت تعداد واحدهاي لباسشويي و خشكشويي به تفكيك محلات شهرداري اردبيل و بر مبناي نسبت تعداد واحدهاي مورد بررسي به ازاي هر 10 هزار نفر نشان داد در محلات 4-3، 3-3 و 4-4 به ازاي 10 هزار نفر جمعيت، 4/58 واحد لباسشويي و خشكشويي و در محلات 2-3، 10-3، 1-4، 2-4، 5-4، 6-4 و10-4 به ازاي10 هزار نفر جمعيت، به‌ طور مطلق هيچ واحد لباسشويي و خشكشويي وجود ندارد. وضعيت بقيۀ محلات هم در حد فاصل اين مقادير قرار گرفته است. همچنين بر اساس تحليل لكۀ داغ در محدودۀ محلات شهرداري اردبيل، محلات 7-1، 9-1، 10-1، 4-2، 6-2، 8-2، 10-2، 4-3، 5-3 و4-4 داراي بالاترين مقدار Z هستند و وضعيت داغ‌تري را به لحاظ دسترسي به واحد‌هاي مورد بررسي را دار‌ند. در مقابل محلات 9-2، 2-3، 10-3، 1-4، 2-4، 5-4، 6-4 و10-4 داراي پايين‌ترين مقدار Z هستند كه بر اين اساس بدون هيچ‌گونه مقدار داغي و به صورت لكۀ سرد در بين محلات شهري اردبيل قرار دارند. در نهايت خروجي تحليل خود همبستگي فضايي واحد‌هاي يادشده بر مبناي محلات شهرداري اردبيل با عدد 1/55:Z نشان داد نحوۀ پراكنش آن‌ها در دسته‌بندي الگوي تصادفي قرار دارد. نتيجه‌گيريبرنامه‌ريزي شهري اساساً مستلزم تخصيص و توزيع منابع كمياب در ميان مناطق مختلف شهر و متكي بر معيارهايي مانند رفاه اجتماعي است. در غير اين‌صورت، مي‌تواند به دسترسي بيشتر مناطق خاصي از شهر به منابع شهري در مقايسه با ساير مناطق منجر شود. مبناي توزيع خدمات شهري بايد دسترسي و توزيع فضايي درون شهر را در نظر گيرد. با توجه به اهميت موضوع، پژوهش حاضر به بررسي وضعيت دسترس‌پذيري و پراكنش فضايي واحدهاي لباسشويي و خشكشويي در سطح محلات شهر اردبيل پرداخته است. نتايج پژوهش نشان داد با توجه به نوع بافت شهري اردبيل، فرم ساختاري اين بافت‌ها تأثير به‌سزايي در دسترسي ساكنان به امكانات خدماتي (در اين تحقيق، واحدهاي لباسشويي و خشكشويي) و توزيع فضايي آن‌ها در شهر دارند. همچنين مشخص شد كه دسترسي و پراكنش فضايي واحدهاي خدماتي يادشده در محلات مركزي شهر اردبيل نسبت به محلات حاشيه‌اي بيشتر است. يافته‌هاي اين مطالعه با پژوهش لي و همكاران كه عنوان مي‌كنند ساختار بافت شهري بر دسترسي ساكنان به امكانات خدماتي تأثير مي‌گذارد و توزيع خدمات مطابق با توزيع جمعيت نيست همخواني دارد. علاوه بر اين، نتايج حاصل از پژوهش فاطمي نشان داد منطقۀ 4 اردبيل كه جزء مناطق حاشيه‌اي محسوب مي‌شود داراي پراكندگي بالايي از واحدهاي نانوايي‌ بوده كه در تضاد با يافته‌هاي پژوهش يادشده است. همچنين يافته‌هاي توزيع فضايي واحدهاي لباسشويي و خشكشويي در محلات شهر اردبيل، الگوي تصادفي و نامناسبي را نشان مي‌دهد نشان‌دهندۀ تمركز اين واحدها در يك يا چند محلۀ خاص از شهر است. اين الگو به دسترسي بيشتر برخي محلات و ساكنان آن‌ها به خدمات مربوطه منجر مي‌شود كه به شكل‌گيري نابرابري در توزيع خدمات شهري در اردبيل كمك مي‌كند. در اين راستا، نتايج پژوهش يادشده با نتايج پژوهش نعيمي و بابايي اقدم كه نشان‌دهندۀ توزيع نامناسب خدمات عمومي شهري در مناطق مختلف شهر سنندج است، همسو است. در نهايت با توجه به اهميت موضوع پيشنهاد مي‌شود كه بررسي دقيقي از سرانه‌هاي كاربري‌هاي خدماتي همچون واحدهاي لباسشويي و خشكشويي در شهر صورت گرفته و در رفع كمبود آن‌ها در شهر اقدام لازم صورت پذيرفته و قابليت دسترسي همۀ ساكنان به خدمات شهري در اولويت كاري مديران قرار گيرد. به اين معنا كه توزيع خدمات در شهر بايد به طريقي انجام گيرد كه تمامي ساكنان شهر به خدمات شهري دسترسي مناسبي داشته باشند. براي رسيدن به اين امر مهم، توجه به شعاع خدمات‌رساني و ظرفيت خدمات‌رساني تسهيلات شهري مهم است.