تحليلي بر عوامل تأثيرگذار در بازآفريني فرهنگ مبنا در پهنه جنوبي سكونتگاه‌هاي غيررسمي شهر تبريز

مقدمه افزايش جمعيت شهري، گسترش صنايع و به‌تبع آن تنوع فعاليتي و جمعيتي و در نتيجه تحولات سريع كالبدي شهر، معادلات پيشين حاكم بر سازمان فضايي شهرها را متحول ساخت و شهر در عرصه‌هاي محيطي، اجتماعي، اقتصادي و كالبدي با مسائل و مشكلاتي جديد و اغلب ناشناخته مواجه شد. يكي از مهم‌ترين تغييرات به وجودآمده در عرصه‌هاي كالبدي و اجتماعي ظهور پديده و اسكان غيررسمي به‌عنوان تبلور فضايي فقر شهري و نبود برنامه‌ريزي مديريت شهري براي سيل عظيم جمعيت مهاجر به‌خصوص مهاجران روستا-شهري بوده است كه در كشورهاي جهان سوم و بخصوص كشور ما ايران در ۶۰ سال اخير به وجودآمده است. شهر تبريز مركز مبادلات اقتصادي، تجاري و فرهنگي شمال غرب كشور است و از نظر جمعيتي ششمين شهر كشور به شمار مي‌رود. اهميت و جايگاه تاريخي-فرهنگي اين شهر بر كسي پنهان نيست و تاريخ گواه بر پيشينه تمدني ۳۵۰۰ ساله اين شهر است. وجود چنين پتانسيلي همواره منجر شده شهر تبريز يكي از مهاجرپذيرترين شهرهاي كشور باشد كه اين افزايش جمعيت به‌خصوص در ۵۰ سال گذشته منجر به توسعه فضايي شتابان شهر به دليل عدم برنامه‌ريزيو تحولات فرهنگي و سياسي كشور شد كه اين تحولات بصورت توسعۀ وسيع سكونتگاه‌هاي غيررسمي در بخش‌هاي شمالي و جنوبي شهر نمود پيدا كرد. هم‌جواري بخش قابل‌توجهي از محلات اسكان غيررسمي شهر تبريز با بافت‌هاي واجد ارزش تاريخي مانند محلات يوسف آباد-عباسي (مجاورت با ربع رشيدي)، محله تاريخي مارالان، ششگلان، عارف، طالقاني، دوه چي، سرخاب و غيره نشان از پتانسيل‌هاي بالاي فرهنگي-تاريخي در بخش وسيعي از بافت اسكان غيررسمي شهر تبريز دارد. مواد و روش‌هاتحقيق حاضرازنظر هدف جز تحقيقات كاربردي وازنظر روش جزء تحقيقات توصيفي-تحليلي هست. با توجه به اينكه اين تحقيق عوامل مؤثر بر بازآفريني فرهنگ مبنا در سكونتگاه‌هاي غيررسمي را از ديدگاه متخصصان و خبرگان اين حوزه موردبررسي قرار مي‌دهدنمونه آماري در اين تحقيق عبارت‌اند از ۴۰ نفر از متخصصين منطقه‌اي و ملي در حوزه موردتحقيق كه با استفاده از روش گلوله برفي و كارشناسي مورد شناسايي قرارگرفته و انتخاب‌شده‌اند. مهم‌ترين ابزار تحقيق پرسشنامه محقق ساخته است همچنين جهت تجزيه‌وتحليل اطلاعات تحقيق به فراخور نياز از انواع روش‌ها و مدل‌هاي آماري من‌جمله آزمون بارتلت، KMO، تحليل عاملي اكتشافي، تحليل عاملي تائيدي و غيره در نرم‌افزارهاي SPSS، آموس و اسمارت پي ال اس استفاده‌ شده است. پرسشنامه تحقيق بر اساس اهداف و مباني نظري تحقيق از ۴۹ گويه تشكيل‌شده است كه سؤالات بر مبناي طيف ۵ طبقه‌اي ليكرت طراحي‌شده است. فرآيند تحقيق به‌طوركلي از دو مرحله تحليل عاملي اكتشافي و تحليل عاملي تائيدي مرحله اول و مرحله دوم تشكيل‌شده است كه درواقع مدل نظري تحقيق ابتدا با استفاده از تحليل عاملي اكتشافي مورد صحت سنجي قرار مي‌گيرد و پس از تائيد مدل با استفاده از تحليل عاملي تائيدي بارهاي عاملي آن مشخص مي‌شود.يافته‌هابر اساس يافته هاي تحقيق عوامل موثر بر در بازآفريني فرهنگ مبنا در سكونتگاه‌هاي غيررسمي جنوب شهر تبريز در قالب ۴ شاخص اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و زيرساختي تقسيم‌بندي شدند. در بين اين شاخص‌ها؛ شاخص اجتماعي ۴۱ درصد، شاخص فرهنگي ۲۷ درصد، شاخص اقتصادي ۱۱ درصد و شاخص زيرساختي ۷ درصد از واريانس كل را تبيين مي‌كنند. در ميان عامل‌هاي اجتماعي شاخص امنيت با بار عاملي ۹۶۹. بيشترين و شاخص حقوق اقليت‌هاي قومي با بار عاملي ۵۶۷. كمترين بار عاملي را در جمع شاخص‌ها دارا هستند. ازنظر متخصصين تأمين امنيت در بافت‌هاي اسكان غيررسمي كه به دليل مهاجرت‌پذير بودن دائماً با تهديدهاي متعدد در بعد امنيت اجتماعي مواجه است جز عوامل مؤثر در بازآفريني فرهنگ مبنا در بافت‌هاي اسكان غيررسمي است. تمامي فعاليت‌هاي فرهنگي و اجرايي در بستر محيطي امن قابليت اجرايي دارد و به همين دليل عامل امنيت را مي‌توان يكي از مهم‌ترين پيشران‌هاي بازآفريني فرهنگ مبنا در بافت‌هاي اسكان غيررسمي شهر تبريز معرفي كرد. در ميان عامل‌هاي فرهنگي عامل برگزاري رويدادهاي فرهنگي با ۸۳۹. بيشترين بار عاملي را در بين شاخص‌هاي فرهنگي دارد. يكي از مهم‌ترين ابزارهاي برند سازي محصولات فرهنگي در بافت‌هاي اسكان غيررسمي برگزاري رويدادهاي فرهنگي و معرفي پتانسيل‌هاي فرهنگي-هنري اين بافت‌ها است كه نظر به اهميت عامل يادشده اين عامل ازنظر متخصصين به‌عنوان عامل منتخب انتخاب‌شده است. از طرفي عامل راهنمايي گردشگران با ۳۹۹. كمترين بار عاملي در بين عوامل فرهنگي را دارا بود. به نظر مي‌رسدتأمين پيش‌نيازهاي گردشگري فرهنگي مانند برند سازي محصولات ملموس و ناملموس فرهنگي نسبت به راهنمايي گردشگران در ارجحيت هستند و اين دليلي بر كم‌اهميت بودن عامل گردشگري در بازآفريني فرهنگ مبنا در بافت‌هاي اسكان غيررسمي شهر تبريز ندارد. در يك جمع بندي كلي مي‌توان نتيجه گرفت كه بين عامل‌هاي شناسايي‌شده تفاوت معني‌داري وجود دارد. نتايج نشان مي‌دهد شاخص اجتماعي با بار عاملي ۰.۸۶۲ و مجموع ميانگين ۳.۴۳ رتبه اول، شاخص فرهنگي با بار عاملي ۰.۹۱۳ و مجموع ميانگين ۲.۶ در رتبه دو، شاخص زيرساختي با بار عاملي ۰.۹۵۹ مجموع ميانگين ۲.۱۱ به‌عنوان رتبه سوم و شاخص اقتصادي با بار عاملي ۰.۹۳۳ و مجموع ميانگين ۱.۸۶ رتبه چهارم عوامل مؤثر بر بازآفرينيسكونتگاه‌هاي غيررسمي كلان‌شهر تبريز با رويكرد فرهنگ مبنا را كسب كرده‌اند.نتيجه‌گيرينتايج اين تحقيق چهار عامل مؤثر اجتماعي، فرهنگي، زيرساختي و اقتصادي را به‌عنوان پيشران هاي كليدي و مؤثر در بازآفريني بافت اسكان غيررسمي شهر تبريز معرفي كرده و در بخش بعدي اهميت برنامه‌ريزي فرهنگي در بازآفريني بافت‌هاي اسكان غيررسمي را مشخص مي‌كند. بررسي پيشينه تحقيق نشان مي دهد اكثر تحقيقات قبلي با رويكرد مروري و يا رويكرد آينده پژوهي به بررسي موضوع بازآفريني فرهنگ مبنا پرداخته اند ولي تحقيق حاضر علاوه بر رويكرد روش‌شناختي جامع و سيستماتيك خود مبتني بر روش تحليل عاملي اكتشافي و تحليل عاملي تائيد دومرحله‌اي؛ با يك نگاه نظري نوين به اين موضوع نگاه كرده و در تلاش براي حفاظت و احيا بافت‌هاي اسكان غيررسمي با اتخاذ رويكرد فرهنگي (فرهنگ مبنا) است و حفظ هويت تاريخي-فرهنگي بافت‌هاي اسكان غيررسمي را به‌عنوان مهم‌ترين راهبرد در بازآفريني بافت سكونتگاه‌هاي اسكان غيررسمي واجد ارزش معرفي مي‌نمايد.