بررسي نيروهاي پيشران تأثيرگذار بر شكوفايي شهري با رويكرد آينده‌پژوهي (مطالعۀ موردي: شهر بهبهان)

مقدمه در جهان امروز، شهرها مكان اصلي كار و زندگي انسان‌ها هستند. شهرنشيني به عنوان يكي از پديده‌هاي عمدۀ دوران معاصر، از عوامل مهم تأثيرگذار بر سلامت فردي ـ اجتماعي شهروندان و مظهر شبكه‌اي از روابط پيچيدۀ اجتماعي و شكل‌دهندۀ بسياري از چالش‌هاي اساسي در زندگي شهروندان نيز است به طوري كه بيشتر شهرهاي بزرگ با مشكلاتي همچون جدايي‌گزيني قومي، محروميت و نابرابري‌هاي اجتماعي و اقتصادي، سلامت، رفاه، نابرابري در دسترسي به خدمات بهداشتي، آموزشي، تفريحي و... مواجه‌اند . امروزه رهيافت‌هاي گوناگوني از جمله شهر اكولوژيك، رشد هوشمند، زيست‌پذيري، نوشهرگرايي و شكوفايي شهري براي مواجهه با اين شرايط و حل اين معضلات در شهرهاي جهان مطرح و به كار گرفته شده است. در سال 2012 سازمان اسكان بشر ملل متحد، رويكردي تازه‌اي را در حوزۀ توسعۀ شهري، به نام شكوفايي شهري مطرح كرد كه عبارت است از: يك ساخت اجتماعي كه به حوزۀ اعمال بشر جامۀ عمل مي‌پوشاند. شهر شكوفا شهري است جامع كه فضاهايي براي تعامل اجتماعي، تفريح، توسعۀ اقتصادي و اجتماعي گروه‌هاي آسيب‌پذير و انسجام اجتماعي را با فراهم كردن فضاهاي مناسب و طراحي متناسب فراهم مي‌كند. هدف سازمان ملل از شكوفايي شهري، دسترسي به ايمني فراگير و قابل دسترس، فضاهاي سبز و عمومي به‌ويژه براي زنان، كودكان، سالمندان و افراد ناتوان است. به‌كارگيري روش آينده‌نگاري در شهرها و مدل‌سازي مراحل آينده‌نگاري در حيطۀ مسائل شهري مي‌تواند به رواج فرهنگ آينده‌نگاري و كاربرد آن در شهرها بينجامد و با تشويق به مشاركت در حل مسائل شهري مفيد واقع شود . در واقع، وجود چنين مشكلاتي، موجبات روي آوردن به رويكرد آينده‌پژوهي در برنامه‌ريزي شهري را فراهم كرده است. از اين‌رو، با محور قرار دادن نظريۀ شهر شكوفا، فصل نويني از توسعۀ فضاي شهري فراروي برنامه‌ريزان، مديران و... گشوده مي‌شود. اين ابتكار نوعي رويكرد اساسي براي تحقق آن در مسير پايداري در سطوح مختلف سلسله‌مراتبي و مقياس‌هاي جهاني، ملي، منطقه‌اي و محلي است. بنابراين هر شهري در راستاي نيل به شكوفايي، دستخوش فراز و نشيب‌هايي مي‌شود. در نتيجه در سال‌هاي اخير، تلاش در زمينۀ سنجش شكوفايي شهري در شهرهاي مختلف جهان مورد توجه واقع شده است. اين سنجش و مقايسه، شهرها را در ارتباط با پنج بعد شكوفايي شهري يعني توليد اقتصادي و بهره‌وري، كيفيت زندگي، عدالت، زيرساخت‌ها و پايداري زيست‌محيطي مورد توجه قرار داده‌اند.شهر بهبهان در جنوب شرقي استان خوزستان به عنوان يكي از شهرهاي قديمي استان با جمعيتي 122 هزار نفري به عنوان جامعۀ هدف پژوهش با مشكلاتي همچون گسترش سريع شهرنشيني، تغيير كاربري‌هاي غير اصولي در حوزۀ زمين‌هاي كشاورزي و باغ‌ها، زيرساخت‌هاي نامناسب شهري، فرسوده بودن زياد بافت‌ها شهري و عدم تناسب با ديگر بافت‌ها، نبود دسترسي مناسب شهروندان به خدمات شهري، گسترش پراكندۀ شهر، آلودگي هوا و افزايش هزينه‌هاي خدمات‌رساني مواجه است. علي‌رغم اين موارد، ضرورت به‌كارگيري روش‌هاي مؤثر براي پيشبرد اهداف نوآورانه و شكوفا لازم است. بنابراين، پژوهش حاضر با هدف اصلي تحليل و ارزيابي شاخص‌هاي شكوفايي شهري در سطح شهر بهبهان در پي پاسخ‌گويي به سؤالات زير است:1- عوامل تأثيرگذار بر شكوفايي شهر بهبهان كدام‌اند؟2- از ميان نيروهاي پيشران تأثير‌گذار بر شكوفايي شهر بهبهان كدام پيشران بيشترين و كمترين تأثير را دارد؟مواد و روش‌هاروش پژوهش حاضر با توجه به مسئلۀ پژوهش، از نظر هدف كاربردي و از نظر ماهيت و روش از نوع توصيفي‌ـ تحليلي است در اين پژوهش بـه منظور فـراهم سـاختن مبـاني تئوري و به دست آوردن اطلاعات مورد نياز در زمينۀ شاخص‌هاي شكوفايي شهري از روش جمع‌آوري اطلاعات اسنادي و كتابخانه‌اي استفاده شد. ابزار جمع‌آوري داده‌ها، مصاحبه و پرسشنامه است. در اين پژوهش جامعۀ آماري تحقيق را مديران شهري و خبرگان دانشگاهي صاحب‌نظر در حوزۀ برنامه‌ريزي شهري تشكيل مي‌دهند. معيارهاي انتخاب مديران و خبرگان، تسلط نظري، تجربه‌ عملي، تمايل و توانايي مشاركت در پژوهش و دسترسي است. بنابراين، با روش نمونه‌گيري گلوله برفي تعداد 20 نفر از خبرگان، متشكل از كارشناسان با تخصص‌هاي برنامه‌ريزي شهري و آينده‌پژوهي كه با منطقۀ مورد پژوهش آشنايي داشته‌اند؛ جهت پاسخ‌گويي ميزان تأثير هر يك از عوامل بر ساير عوامل انتخاب شدند. در اين ارتباط، 41 متغير به‌دست‌آمده از مصاحبه با خبرگان با هم تلفيق مي‌شود و مجموعه‌اي از متغيرهاي مؤثر بر آينده شكوفايي شهر بهبهان منطقه در ابعاد پنج‌گانه (بهره‌وري، زيرساخت‌ها، كيفيت زندگي، برابري و مشاركت اجتماعي و پايداري محيط ‌زيست) استخراج شد. سپس، با به‌كارگيري روش تحليل اثرات متقاطع، تحليل متغيرها از طريق نرم‌افزار ميك مك صورت گرفته و در نهايت عوامل پيشران كليدي شكوفايي شهري استخراج شد.يافته‌هاتحليل كلي محيط سيستم: جدول 2، برآيند اثرات متقابل 41 پيشران‌ تأثيرگذار بر وضعيت آيندۀ شكوفايي شهر بهبهان، بر اساس تشكيل ماتريس 41×41 است. نتايج اين جدول نشان‌دهندۀ تعداد تكرار 4 بار و درجۀ پرشدگي 91/07 درصد است كه حكايت از تأثيرگذاري بسيار زياد پيشران‌ها بر هم دارد. از مجموع 1681 رابطۀ قابل ارزيابي در ماتريس، 150 رابطۀ عدد صفر، 465 رابطه با مقدار يك داراي تأثير ضعيف نسبت به هم و 692 رابطه با عدد 2 داراي روابط اثرگذاري نسبتاً قوي است. به علاوه، 374 رابطۀ عدد 3 دارد و اين به معناي آن است كه روابط پيشران‌هاي كليدي بسيار زياد و از تأثيرگذاري و تأثيرپذيري زيادي برخوردارند. شهر بهبهان به دليل گسترش سريع شهرنشيني، با مشكلاتي همچون تغيير كاربري‌هاي غير اصولي در حوزۀ زمين‌هاي كشاورزي و باغ‌ها، زيرساخت‌هاي نامناسب شهري، فرسوده بودن زياد بافت‌ها شهري و عدم تناسب با ديگر بافت‌ها، نبود دسترسي مناسب شهروندان به خدمات شهري، گسترش پراكندۀ شهر، آلودگي هوا و افزايش هزينه‌هاي خدمات‌رساني مواجه است. همچنين، نبود يك برنامه‌ريزي درست و منطقي، اين شهر را در آينده‌اي نه‌چندان دور به شهري تبديل خواهد كرد كه قابليت زيست در آن با مشكل مواجه خواهد بود. از ميان 41 نيروي پيشران، 9 پيشران بازريابي و ايجاد بسترهاي سرمايه‌گذاري، وضعيت اشتغال، برابري اجتماعي، شرايط اقتصادي، اشتغال و مشاركت زنان، رضايت از امنيت عمومي، برابري اقتصادي، قدرت اقتصادي و كيفيت مسكن بر وضعيت شكوفايي شهر اثر كليدي دارند و اين پيشران‌ها مربوط به بعد بهره‌وري و عدالت و مشاركت اجتماعي هستند، بنابراين مؤثرترين و كليدي‌ترين پيشران‌ها محسوب مي‌شوند و براي بالا بردن سطح شكوفايي شهري در شهر، توجه به اين شاخص‌ها از اهميت خاصي برخوردار است.نتيجه‌گيرياين پژوهش با هدف تحليل و ارزيابي شاخص‌هاي شكوفايي شهري، شهر بهبهان انجام گرفته است. يافته‌هاي حاصل از اين پژوهش نشان داده است كه الگوي كلي پراكندگي پيشران‌هاي شكوفايي از نظر تحليل اثرات متقابل، در مجموع بيانگر وضعيت يك سيستم محيطي تقريباً پايدار است. از ميان 41 نيروي پيشران، 9 پيشران بسترهاي سرمايه‌گذاري، وضعيت اشتغال، برابري اجتماعي، شرايط اقتصادي، اشتغال و مشاركت زنان، رضايت از امنيت عمومي، برابري اقتصادي، قدرت اقتصادي و كيفيت مسكن جزء پيشران‌هاي كليدي تأثيرگذار بر آيندۀ شكوفايي شهر بهبهان هستند. تحليل اين پيشران‌ها نشان داده است كه شاخص‌هاي وضعيت اشتغال، ايجاد بسترهاي سرمايه‌گذاري، شرايط اقتصادي و قدرت اقتصادي مربوط به بعد بهره‌وري و نشان‌دهندۀ اهميت اين بعد از شكوفايي است. همچنين، شاخص‌هاي برابري اجتماعي، اشتغال و مشاركت زنان و برابري اقتصادي مربوط به بعد عدالت و مشاركت اجتماعي و شاخص‌هاي كيفيت مسكن و رضايت از امنيت عمومي مربوط به بعد كيفيت زندگي شكوفايي شهر هستند.يافته‌هاي حاصل از اين پژوهش نشان مي‌دهد از پنج بعد شكوفايي شهري در شهر بهبهان، بعد بهره‌وري، عدالت و مشاركت اجتماعي و كيفيت زندگي از اهميت بالايي برخوردارند و بايد متوليان شهر به اين ابعاد توجه خاص و بيشتري داشته باشند.نتايج به‌دست‌آمده از اين پژوهش در تطابق با نتايج پژوهش‌هاي محمدخاني و همكاران (1400)، برزگر و همكاران (1401) و پيتمن و همكاران (2019)، نشان‌دهندۀ اهميت شكوفايي شهري به عنوان يك سياست‌ شفاف، توسعۀ متعادل و هماهنگ در يك محيط حاكي از انصاف و عدالت است. علاوه بر اين، نتايج اين پژوهش هم‌راستا با تحقيقات عباسي (1401)، و خزاعي نژاد (1400) است، كه نشان مي‌دهد موضوع شكوفايي شهري رويكردي كل‌نگر و جامع براي ارتقاي سطح خوشبختي جمعي و هدايت شهرها به سوي افقي روشن از نظر اقتصادي، اجتماعي، سياسي و زيست‌محيطي محسوب مي‌شود و شاخص‌هاي شكوفايي شهري همچون ايجاد بسترهاي سرمايه‌گذاري در شهرها، برابري اقتصادي و اجتماعي، اشتغال و مشاركت اجتماعي و كيفيت زيرساخت‌هاي اساسي براي رسيدن يك شهر به شكوفايي لازم است. بنابراين ضرورت توجه به همۀ بخش‌ها و زيربخش و ساختار آن‌ها و به‌كارگيري روش‌هاي مؤثر براي پيشبرد اهداف نوآورانه و شكوفا لازم است. از اين‌رو، براي دستيابي به فرايندي منطقي براي رسيدن به شرايط مطلوب و ايده‌آل در قالب مفهوم شكوفايي شهري توجه به همۀ ابعاد شكوفايي ضروري است.راهكارهاي ارتقاي شاخص‌هاي شكوفايي شهر بهبهان با توجه به نتايج به‌دست‌آمده از پژوهش عبارت‌اند از:1- توجه متوليان امر و مسئولان شهري به توريع بهينۀ كاربري‌ها و ارتقاي وضعيت زيرساخت‌ها و كاهش نابرابري در سطوح مختلف فضاهاي شهري2- ايجاد تهميداتي در جهت افزايش كيفيت خدمات شهري3- توجه به بافت‌هاي ناكارآمد شهر جهت ارتقا و بهبود كيفيت زندگي در آن‌ها4-ارتقاي مشاركت شهروندان در امور شهري جهت ايجاد طرح‌هاي شهري5- توجه به وضعيت جغرافيايي شهر در انجام پروژه‌ها و طرح‌هاي توسعۀ شهري