بررسي تجديد حيات صنايع‌دستي در اقتصاد محلي شهري (مطالعۀ موردي: خيابان مسگرهاي شهر زنجان)

مقدمه در نظام نوين اقتصادي اصولاً محل توليد از محل فروش جدا شده و ساختار منسجم‌تري ايجاد كرده است. اين مهم در صنايع‌دستي مقداري متفاوت عمل كرده و معمولاً محل فروش و توليد يك مكان است. در اين‌ بين، محورهاي شهري به‌ويژه محورهاي مركزي شهر به‌ تناسب نوع كاركرد آن، محل توليد و فروش صنايع‌دستي مختص به خود است. كاركرد اقتصادي محورهاي شهري در بخش صنايع‌دستي به‌تدريج الگوي مشخص پيدا كرده و سازمان كاركردي مخصوص به خود پيدا مي‌كند. محورهاي شهري قديمي با فعاليت سنتي (صنايع‌دستي) كه در گذر زمان فرسوده و دچار اضمحلال كاركردي شده‌اند با برنامه‌هاي تجديد حيات فعاليت رونق مي‌گيرند و ساختار كاركردي فعال را پذيرا مي‌شوند. كاركردي كه به دنبال تجديد هويت گذشتۀ خود با رويكرد معاصر بوده و ضمن بازساخت حيات اقتصادي گذشته، پذيراي گردشگران نيز مي‌شود. اين پژوهش با هدف بررسي اثر تجديد حيات محورهاي تاريخي ـ هويتي شهر با رويكرد صنايع‌دستي به نقش احياي صنايع‌دستي در توسعۀ اقتصاد محلي محورهاي شهري پرداخته است. بر اين‌اساس، سؤال پژوهش اين است كه باز ساخت صنايع‌دستي در محورهاي تاريخي شهر چگونه به رونق اقتصاد شهري منجر شده است؟ چالش‌هاي اقتصاد شهري مبتني بر صنايع‌دستي در محورهاي تاريخي چه عواملي بوده و راهبردهاي توسعۀ آن چيست؟ مواد و روش‌هارويكرد پژوهش حاضر، از نوع تحقيقات كيفي ـ استقرايي مبتني بر روش پديدارشناسانۀ تفسيري است كه از رويكرد داده‌بنياد استفاده كرده است. گردآوري داده‌ها با استفاده از ابزار مصاحبۀ نيمه‌ساختاريافته و بدون ساختار انجام‌ يافته است. واحد جغرافيايي پژوهش دربرگيرندۀ اصناف مرتبط با صنايع ظروف مسي مستقر در خيابان مسگرهاي شهر زنجان است. واحد اجتماعي پژوهش شامل فعالان صنايع ظروف مسي محور يادشده است. داده‌ها بر اساس نمونه‌گيري هدفمند و نظري شامل 24 فعال مستقر در خيابان مسگرها (توحيد) بوده است. تحليل داده به شيوۀ تفسيري استقرايي (از جزء به كل) در مدل داده‌بنياد انجام يافته است، طوري كه ابتدا داده‌ها كدگذاري باز (به تعداد 650 كد) شده، و با ادغام موارد مشترك و مشابه كدها تقليل يافته، سپس با كدگذاري محوري، و در نهايت با كدگذاري انتخابي مقوله و مفاهيم اصلي استخراج شد. در چنين فرايندي مدل الگوواره‌اي حاصل از شرايط علّي، زمينه‌اي، مداخله‌گر، راهبردي و درنهايت، پيامدي ترسيم و تبيين شد.يافته‌هاتحليل داده‌بنياد نشان داد مفاهيم اصلي خدمات و تسهيلات، برندسازي محصول و كيفيت كالبدي بنيان‌هاي تعيين‌كننده در اقتصاد محلي مبتني بر صنايع‌دستي مس در محور مسگرهاي زنجان است كه در ارتباط با فضاي شهري بافت مركزي شهر عملكرد مي‌يابد. عوامل علّي، زمينه‌اي و شرايط ميانجي و راهبردي در ساختارهاي قوت، فعال چالش، مانع و كندكننده در تحرك و پويايي اقتصاد محلي و يا در تناقض با آن اثرگذار بر روند و فرايند احيا و تجديد حيات اقتصاد محلي مبتني بر صنايع‌دستي بوده‌اند. حاصل فرايند داده‌بنياد در شرايط پيامدي مدل الگوواره‌اي نشان مي‌دهد برند شدن صنايع‌دستي مس زنجان و پشتيباني از آن با حضور جوانان، تحصيل‌كردگان، گردشگران رونق اقتصاد محلي را با پيامد مثبت و در سوي ديگر سازمان فضايي نامناسب، كيفيت كالبدي و خدماتي نامناسب محور، مسئلۀ اصالت‌پذيري كالا، ذهنيت منفي و دوسويۀ صنعتگران و مديريت شهري از جمله عوامل پيامدي منفي تأثيرگذار بر باز ساخت اقتصاد مبتني بر صنايع‌دستي در محورهاي مركزي شهر بوده است. در راستاي بهبود ساختار محور يادشده و تسريع بازساخت يادشده در محور مسگرها پيشنهاد مي‌شود: مديريت شهري در ارتباط با ساختار كالبدي محور و بافت پيرامون برنامه‌هاي عملياتي و كاربردي هدفمندتري را اجرا كرده و با تغيير رويۀ فكري و ذهني مديريتي پيامدهاي منفي را به پيامدهاي مثبت كاركردي تبديل كند. لزوم تهيۀ طرح‌هاي موضعي و موضوعي احياي بافت (متناسب با هويت ساختاري و كاركردي) از جمله ضروريات اوليه است. نتيجه‌گيريپيامدهاي فعال بازساخت صنايع‌دستي مبتني بر مسگري در خيابان يادشده ناشي از برند شدن صنايع‌دستي مس زنجان و پشتيباني از آن با حضور جوانان، تحصيل‌كردگان، گردشگران رونق اقتصاد محلي، و در سوي ديگر سازمان فضايي نامناسب، كيفيت كالبدي و خدماتي نامناسب محور، اصالت‌پذيري كالا، ذهنيت منفي و دوسويۀ صنعتگران و مديريت شهري از جمله عوامل منفي تأثيرگذار بر باز ساخت اقتصاد مبتني بر صنايع‌دستي در محورهاي مركزي شهر بوده است.